Trước khi dán bất kỳ giấy tờ nào vào chatbot để hỏi về luật, hãy che mọi thứ chỉ ra được một người cụ thể: họ tên, số căn cước, ngày sinh, địa chỉ chi tiết, số thửa đất, số tài khoản, số điện thoại, khuôn mặt và chữ ký. AI không cần những thứ đó để giải thích một điều khoản hay một thủ tục. Thứ nó cần là nội dung và quan hệ giữa các bên, mà nội dung thì giữ nguyên được sau khi che.
Bài này đi theo từng loại giấy tờ người dân hay mang đi hỏi: căn cước, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hợp đồng, tin nhắn, đơn từ, giấy tờ của cơ quan nhà nước. Mỗi loại có chỗ cần che khác nhau, và có những loại tốt nhất không chụp đưa lên chatbot công cộng chút nào.
Vì sao phải che, kể cả khi chỉ hỏi một câu đơn giản
Khi bạn gõ hoặc dán nội dung vào một chatbot công cộng, dữ liệu đó rời khỏi điện thoại và đi tới máy chủ của nhà cung cấp. Tuỳ dịch vụ và tuỳ cài đặt tài khoản, cuộc trò chuyện có thể được lưu lại, được người của hãng xem khi kiểm tra chất lượng, hoặc được dùng để huấn luyện mô hình về sau. Các điều khoản này thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các hãng, nên bạn không nên đặt cược quyền riêng tư của mình và người khác vào chúng.
Thêm nữa, giấy tờ pháp lý hiếm khi chỉ có thông tin của một mình bạn. Hợp đồng thuê nhà có tên chủ nhà, giấy chứng nhận đất có tên cả hộ, ảnh tin nhắn có số điện thoại của người kia. Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân đặt ra nghĩa vụ khi xử lý thông tin của người khác; đem thông tin người khác đưa lên một dịch vụ bên ngoài mà không cần thiết là việc nên tránh, nhất là khi đang có mâu thuẫn với chính người đó.
Lý do cuối là thực dụng: giấy tờ đầy đủ thông tin là nguyên liệu lý tưởng cho kẻ gian. Ảnh căn cước hai mặt cộng ảnh sổ đỏ cộng số điện thoại đủ để ai đó giả danh bạn trong nhiều giao dịch. Bạn không biết dữ liệu sẽ nằm ở đâu sau vài năm, nên tốt nhất là không tạo ra nó. Chiêu lừa đảo dùng giấy tờ giả, trang AI Bảo Mật có viết riêng.
Bảng che theo từng loại giấy tờ
Bảng dưới gom các loại giấy tờ hay được mang đi hỏi. Cột giữa là chỗ phải che; cột phải là phần giữ lại vì AI cần nó để trả lời đúng.
| Loại giấy tờ | Phải che | Giữ lại để AI hiểu |
|---|---|---|
| Căn cước, giấy khai sinh | Toàn bộ số giấy tờ, họ tên, ngày sinh, quê quán, ảnh, mã vạch và mã QR | Thường không cần đưa lên. Nếu hỏi về thủ tục, chỉ cần nói "có căn cước còn hạn" |
| Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất | Tên người sử dụng, số giấy, số vào sổ, số thửa, số tờ bản đồ, địa chỉ chi tiết, mã QR | Loại đất, hình thức sử dụng (riêng hay chung), thời hạn sử dụng, phần ghi chú biến động |
| Hợp đồng thuê, mua bán, vay | Tên, số giấy tờ, địa chỉ, số tài khoản của các bên, chữ ký | Toàn bộ các điều khoản về giá trị, thời hạn, đặt cọc, phạt, chấm dứt |
| Ảnh chụp tin nhắn | Tên hiển thị, ảnh đại diện, số điện thoại, tên nhóm | Nội dung lời nhắn, thời điểm, ai gửi cho ai (ghi bằng vai trò) |
| Giấy tờ của cơ quan nhà nước | Tên người nhận, số hồ sơ, địa chỉ, tên cán bộ | Loại văn bản, nội dung yêu cầu, thời hạn được ghi, cơ quan ban hành ở mức chung |
Với giấy chứng nhận đất, nhiều người tưởng chỉ cần che tên là đủ. Thực ra số thửa, số tờ bản đồ cộng tên xã là đủ để xác định đúng mảnh đất. Hỏi AI về loại đất hay ghi chú biến động thì không cần các số đó.
Ba cách che, từ nhanh đến kỹ
Không cần phần mềm đặc biệt. Chọn cách phù hợp với loại giấy tờ và mức nhạy cảm:
- Gõ lại phần cần hỏi thay vì chụp cả trang. Đây là cách an toàn nhất và thường cũng cho câu trả lời tốt nhất. Một điều khoản đặt cọc chỉ vài dòng; gõ lại, thay tên bằng "bên cho thuê", "bên thuê" là xong. AI đọc chữ gõ chính xác hơn đọc ảnh mờ.
- Dùng công cụ sửa ảnh có sẵn trên điện thoại để tô kín. Phải tô bằng khối màu đặc, kín hoàn toàn. Tránh làm mờ nhẹ hoặc dùng bút vẽ bán trong suốt, vì phần bị làm mờ đôi khi vẫn đọc được khi phóng to hoặc chỉnh độ sáng.
- Cắt ảnh chỉ lấy đúng đoạn cần hỏi. Một trang hợp đồng có thể có phần đầu ghi thông tin các bên và phần thân ghi điều khoản. Cắt bỏ hẳn phần đầu còn an toàn hơn tô.
- Kiểm lại trước khi gửi. Phóng to ảnh đã che, nhìn kỹ góc ảnh, mã QR, con dấu có chữ, chữ ký. Nhiều người che tên ở đầu trang nhưng quên phần ký tên ở cuối có ghi lại họ tên đầy đủ.
- Xoá ảnh gốc khỏi thư mục chia sẻ. Ảnh chưa che nằm trong thư viện ảnh đồng bộ lên đám mây là một rủi ro khác. Giữ bản gốc ở nơi riêng tư, chỉ dùng bản đã che khi hỏi.
Một mẹo nhỏ: khi gõ lại, thay mọi tên riêng bằng vai trò ngay từ đầu và dùng nhất quán. Gọi là "bên A" ở đoạn này rồi "anh Hùng" ở đoạn khác sẽ làm AI tưởng có ba người.
Thay tên bằng vai trò mà AI vẫn hiểu đủ
Điều nhiều người lo là che nhiều quá thì AI không hiểu. Thực tế ngược lại: điều AI cần là quan hệ giữa các bên, không phải danh tính. "Bên cho vay là bạn cũ, bên vay là đồng nghiệp của bên cho vay" chứa nhiều thông tin pháp lý hơn hai cái tên thật. Tương tự, "người con thứ hai, đã lập gia đình, đang sống cùng cha mẹ" cho AI biết nhiều hơn một họ tên đầy đủ.
Số tiền và ngày tháng là chỗ cân nhắc. Chúng thường cần cho câu trả lời: số tiền liên quan tới việc chọn con đường giải quyết, ngày tháng liên quan tới thứ tự sự kiện và thời hạn. Bạn có thể làm tròn số tiền ("khoảng vài chục triệu đồng"), giữ tháng và năm nhưng bỏ ngày cụ thể nếu ngày đó không quan trọng. Nếu một ngày cụ thể là mấu chốt, như ngày hết hạn hợp đồng, cứ giữ lại.
Địa danh nên dừng ở cấp tỉnh, thành phố. Tên tỉnh đủ để AI nhắc bạn kiểm quy định riêng của địa phương nếu có; tên thôn, số nhà thì không giúp gì cho câu trả lời mà lại làm lộ người trong cuộc. Riêng với chuyện đất đai, nên nói thêm "đất ở nông thôn" hay "đất ở đô thị" vì điều đó có ý nghĩa trong cách áp dụng.
Hỏi giúp người khác: con cái, cha mẹ già, hàng xóm
Hỏi cho cha mẹ lớn tuổi. Con cái hay là người cầm điện thoại hỏi thay cha mẹ về đất đai, lương hưu, giấy tờ nhà. Thông tin trên giấy là của cha mẹ, nên càng phải che kỹ, và tốt nhất là kể lại cho cha mẹ nghe những gì AI nói, để chính người trong cuộc quyết định có đi tiếp hay không.
Hỏi về chuyện có trẻ em. Chuyện cấp dưỡng, quyền nuôi con, con bị bắt nạt trên mạng thường dính tới tên trường, lớp, ảnh của trẻ. Những thứ đó không bao giờ cần cho câu hỏi pháp lý. Chỉ cần tuổi và vai trò, ví dụ "con mười hai tuổi, đang sống với mẹ".
Hỏi về hàng xóm, đồng nghiệp đang có mâu thuẫn. Lúc giận, người ta hay dán cả ảnh đại diện, tên tài khoản mạng xã hội của người kia vào để hỏi "có kiện được không". Bỏ hết những thứ đó đi. Câu hỏi về quyền và nghĩa vụ không phụ thuộc vào người kia là ai, mà phụ thuộc vào việc người đó đã làm gì.
Những thứ không nên đưa lên chatbot công cộng dù đã che
Có những loại tài liệu mà ngay cả khi che kỹ, bạn cũng nên cân nhắc không đưa lên dịch vụ AI công cộng, hoặc chỉ hỏi bằng cách kể lại bằng lời của mình:
- Hồ sơ vụ việc đang được cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết, như giấy triệu tập, biên bản lấy lời khai, tài liệu do toà án gửi. Nội dung những tài liệu này có thể liên quan tới người khác và tới quá trình giải quyết chưa kết thúc.
- Hồ sơ sức khoẻ, kết quả giám định, giấy tờ về tình trạng bệnh của bạn hoặc người thân, kể cả khi đang hỏi về bồi thường hay bảo hiểm.
- Tài liệu nội bộ của công ty nơi bạn làm việc, kể cả khi đang tranh chấp với công ty. Đưa tài liệu đó ra ngoài có thể tạo thêm rắc rối về nghĩa vụ bảo mật mà bạn đã ký.
- Ảnh hoặc tin nhắn có nội dung riêng tư của người khác, đặc biệt của trẻ em.
- Mật khẩu, mã xác thực, mã OTP, ảnh mặt trước mặt sau thẻ ngân hàng, dù chỉ để hỏi "có phải bị lừa không". Hỏi chuyện đó thì mô tả bằng lời là đủ.
Với những tài liệu kiểu này, cách đúng là kể lại bằng lời ở mức chung để hiểu khái niệm, còn phần cụ thể thì mang bản gốc tới gặp luật sư hoặc người có thẩm quyền. Nếu cần, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), nơi bạn chọn được mức thông tin muốn chia sẻ.
AI sai ở đâu khi đọc giấy tờ đã che, và cách kiểm
Đọc giấy tờ qua ảnh, AI mắc hai loại lỗi đáng chú ý. Loại thứ nhất là đọc sai chữ, nhất là chữ viết tay, ảnh chụp nghiêng, giấy nhàu, con dấu đè lên chữ. Nó có thể đọc "không được" thành "được", đọc nhầm số tiền, bỏ sót chữ "trừ trường hợp". Vì vậy sau khi AI giải thích, hãy yêu cầu nó chép lại nguyên văn đoạn nó vừa đọc rồi tự so với giấy gốc.
Loại thứ hai là AI tự đoán phần bị che. Thấy một khoảng tô đen ở chỗ thường ghi tên, nó có thể bịa một tên ví dụ; thấy số tiền bị che, nó có thể giả định một con số rồi tính tiếp. Khi đọc câu trả lời, để ý những câu nhắc tới thông tin bạn đã che: đó là dấu hiệu nó đang đoán. Nên dặn rõ ngay từ đầu: "các phần bị che là thông tin cá nhân, không cần suy đoán".
Bước kiểm cuối cùng vẫn như mọi bài trên trang này: mọi căn cứ AI đưa ra phải tìm thấy trong văn bản chính thức, và mọi điều nó nói về giấy tờ của bạn phải khớp với bản gốc bạn đang cầm. AI là người đọc phụ, không phải người đọc chính.
Câu hỏi thường gặp
Dùng chế độ trò chuyện tạm thời hoặc tắt lưu lịch sử thì có cần che nữa không?
Vẫn nên che. Các chế độ đó giảm việc lưu và dùng dữ liệu, nhưng cách vận hành cụ thể khác nhau giữa các hãng và có thể thay đổi. Che thông tin là lớp bảo vệ bạn tự kiểm soát được, không phụ thuộc vào cài đặt của người khác.
Chụp ảnh căn cước để hỏi AI thủ tục làm lại giấy tờ có được không?
Không cần làm vậy. Câu hỏi về thủ tục làm lại căn cước hay sửa thông tin chỉ cần mô tả bằng lời: giấy bị mất, bị hỏng hay sai thông tin gì. Ảnh căn cước là loại giấy tờ không nên đưa lên bất kỳ chatbot công cộng nào.
Đã lỡ dán giấy tờ chưa che vào chatbot thì làm gì?
Xoá cuộc trò chuyện đó trong lịch sử tài khoản, kiểm phần cài đặt dữ liệu của dịch vụ để biết họ giữ bao lâu và có cho yêu cầu xoá không. Nếu đã lộ số tài khoản hay giấy tờ tuỳ thân, theo dõi kỹ các giao dịch và cảnh giác với cuộc gọi tự xưng là cơ quan chức năng.
Ảnh tin nhắn có số điện thoại của người kia, che rồi thì có còn làm chứng cứ được không?
Bản che chỉ để hỏi AI. Chứng cứ thật là bản gốc trên điện thoại và ảnh chụp đầy đủ bạn lưu riêng. Khi làm việc với cơ quan có thẩm quyền, bạn xuất trình bản gốc; bản đã che không thay thế được nó và cũng không làm mất giá trị của bản gốc.
Che thông tin rồi, AI có trả lời kém đi không?
Thường là không, nếu bạn giữ lại nội dung điều khoản và quan hệ giữa các bên. Câu trả lời chỉ kém đi khi bạn che mất chính phần đang hỏi, như che luôn điều khoản đặt cọc trong khi đang hỏi về tiền cọc.
Hỏi giúp cho người thân thì có cần xin phép họ trước không?
Nên báo và hỏi ý họ, nhất là khi dùng giấy tờ của họ. Nếu chỉ kể lại sự việc bằng lời, không tên tuổi, không ảnh giấy tờ, thì mức độ ảnh hưởng tới quyền riêng tư của họ thấp hơn nhiều. Đó cũng là cách nên làm.