Có. Theo pháp luật hiện hành, việc chia sẻ, lan truyền thông tin sai sự thật trên mạng có thể bị xử phạt hành chính, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý nặng hơn, kể cả khi bạn không phải người viết ra thông tin đó. Mức độ trách nhiệm phụ thuộc vào việc bạn có biết thông tin sai hay không, bạn thêm thắt gì, và hậu quả gây ra cho người khác.
Phần lớn người chia sẻ tin sai không có ý xấu. Họ thấy một tin báo động về vụ bắt cóc trẻ em gần trường, một cảnh báo thực phẩm bẩn, một lời kêu gọi giúp người gặp nạn, và bấm chia sẻ vì muốn người thân biết. Bài này giải thích vì sao thiện ý không phải lúc nào cũng che chắn được trách nhiệm, đưa ra cách kiểm tin trong năm phút, cách dùng AI kiểm tin cho đúng, và cách sửa khi lỡ chia sẻ nhầm. Quy định viết theo nguyên lý, không nêu mức phạt cụ thể; bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
Không phải người viết đầu tiên vẫn có thể có trách nhiệm
Luật An ninh mạng và các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin trên mạng đều nhắm tới cả hành vi cung cấp lẫn chia sẻ thông tin sai sự thật. Lý do khá đơn giản: một tin sai do một người viết thì ít ai đọc, nhưng khi được hàng nghìn người chia sẻ thì nó trở thành điều cả xóm tin. Người chia sẻ là một phần của quá trình lan truyền.
Điều này không có nghĩa là ai lỡ bấm chia sẻ một tin sai cũng bị phạt. Khi xem xét, cơ quan có thẩm quyền thường cân nhắc nhiều yếu tố: thông tin sai đến mức nào, gây hậu quả gì, người chia sẻ có biết hoặc buộc phải biết là sai không, có thêm lời khẳng định hay bình luận kích động không, có gỡ bỏ và đính chính khi được nhắc không. Một người chia sẻ tin sai rồi gỡ ngay khi biết khác hẳn với một người cố tình chia sẻ lại nhiều lần, thêm thắt chi tiết, sau khi đã được nhiều người chỉ ra là sai.
Bên cạnh trách nhiệm với Nhà nước còn có trách nhiệm dân sự với người bị ảnh hưởng. Tin sai về một cửa hàng có thể khiến họ mất khách; tin sai về một người có thể khiến họ bị quấy rối. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu những người lan truyền gỡ bỏ, cải chính và bồi thường.
Những kiểu tin sai hay gặp và hậu quả với người khác
Tin báo động về trẻ em. Cảnh báo bắt cóc, bắt trẻ ở cổng trường kèm ảnh một người lạ hoặc một chiếc xe. Khi tin sai, người trong ảnh có thể bị cả khu dân cư nghi ngờ, thậm chí bị hành hung.
Ảnh cũ gán cho chuyện mới. Ảnh ngập lụt, ảnh tai nạn từ nhiều năm trước, ở nơi khác, được đăng lại như chuyện vừa xảy ra. Người đọc hoang mang, và những người trong ảnh cũ bị gắn vào câu chuyện không phải của họ.
Tin về sức khoẻ và thực phẩm. Món ăn này gây bệnh, loại thuốc kia chữa khỏi bệnh nặng. Tin sai kiểu này vừa làm hại người bán, vừa có thể khiến người đọc bỏ điều trị đúng.
Tin người đã mất hoặc gặp nạn. Báo tin một người qua đời khi họ vẫn còn sống, hoặc gắn tên một người vào một vụ tai nạn. Gia đình họ là những người chịu tổn thương trực tiếp.
Lời kêu gọi từ thiện không rõ nguồn. Nhiều lời kêu gọi có thật, nhưng cũng có những lời kêu gọi dùng ảnh người bệnh của người khác để nhận tiền. Chia sẻ những lời kêu gọi này có thể vô tình giúp kẻ lừa đảo.
Hành vi chia sẻ và mức rủi ro
Bảng dưới gợi ý cách nhìn rủi ro theo hành vi. Đây không phải thang xử phạt chính thức; mức xử lý thật do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo từng trường hợp.
| Hành vi | Mức rủi ro | Lý do |
|---|---|---|
| Đọc, không chia sẻ, không bình luận | Không có | Bạn không tham gia lan truyền |
| Chia sẻ kèm câu hỏi "có ai biết tin này đúng không?" | Thấp nhưng vẫn có | Vẫn đưa tin tới người khác, dù có ý kiểm chứng |
| Chia sẻ nguyên văn vào nhóm đông người | Trung bình | Mở rộng phạm vi lan truyền |
| Chia sẻ kèm lời khẳng định "tin chuẩn", "người nhà kể" | Cao hơn | Bạn đang bảo đảm cho thông tin mà không kiểm |
| Viết lại, thêm chi tiết, ghép ảnh | Cao | Bạn trở thành người tạo ra thông tin mới |
| Tiếp tục chia sẻ sau khi đã được chỉ ra là sai | Rất cao | Có yếu tố biết rõ mà vẫn làm |
Một cách làm an toàn khi bạn muốn hỏi xem tin có đúng không là nhắn riêng cho người bạn tin là biết, thay vì chia sẻ công khai kèm câu hỏi. Câu hỏi của bạn không khiến tin lan rộng thêm.
Năm phút kiểm tin trước khi bấm chia sẻ
Bạn không cần là nhà báo để kiểm tin. Phần lớn tin sai lộ ra ngay ở vài bước đơn giản dưới đây.
- Xem ai đăng đầu tiên. Một tài khoản mới lập, không có ảnh đại diện thật, chuyên đăng tin giật gân là dấu hiệu đáng ngờ.
- Tìm xem tin có xuất hiện trên báo chí chính thống hoặc trang thông tin của cơ quan chức năng địa phương không. Tin lớn mà không ai đưa thì nên nghi.
- Xem thời gian và địa điểm. Tin không có ngày, không có địa chỉ cụ thể, chỉ nói "ở gần đây", "ở trường X" thường khó kiểm và hay là tin cũ.
- Dùng chức năng tìm kiếm bằng hình ảnh để xem ảnh đã xuất hiện trước đó chưa. Ảnh cũ gán chuyện mới thường lộ ngay ở bước này.
- Đọc phần bình luận. Thường đã có người chỉ ra tin sai hoặc đưa thông tin đính chính.
- Nếu sau năm phút vẫn không chắc, không chia sẻ. Một tin đúng thì sẽ còn đó sau vài giờ; một tin sai mà bạn chia sẻ thì không lấy lại được.
Với người lớn tuổi trong gia đình, những người hay nhận và chuyển tiếp tin qua nhóm chat, bạn có thể ngồi cùng họ thực hành vài bước này với một tin cụ thể. Một lần làm cùng hiệu quả hơn nhiều lần nhắc.
Dùng AI kiểm tin: được việc gì, không được việc gì
Nhiều người dán nguyên một tin vào chatbot rồi hỏi "tin này đúng không". Cách hỏi đó có rủi ro. Chatbot thường không biết những chuyện vừa xảy ra trong ngày, hoặc chỉ biết qua kết quả tìm kiếm mà nó không phân biệt được nguồn nào đáng tin. Nó có thể trả lời rất tự tin rằng tin đúng, hoặc rằng tin sai, mà không có cơ sở, thậm chí bịa ra tên một tờ báo đã "đưa tin".
Cách dùng AI hiệu quả hơn là nhờ nó tách tin thành các khẳng định cần kiểm. Bạn có thể gõ: "Tách đoạn tin sau thành từng khẳng định cụ thể có thể kiểm chứng. Với mỗi khẳng định, gợi ý nên kiểm ở loại nguồn nào. Không kết luận tin đúng hay sai." Khi đó AI làm việc nó giỏi là phân tích câu chữ, còn việc kiểm chứng là của bạn với nguồn chính thống.
AI cũng giúp được việc phát hiện dấu hiệu văn phong của tin giật gân: dùng nhiều dấu chấm than, kêu gọi "chia sẻ ngay", không có nguồn, gây sợ hãi. Còn ảnh và video, bạn nên tự tìm kiếm bằng hình ảnh thay vì nhờ chatbot phán đoán, vì các công cụ nhận diện ảnh giả hiện nay vẫn sai nhiều. Nếu tin có kèm số tài khoản kêu gọi chuyển tiền, hãy đọc thêm hướng dẫn nhận diện lừa đảo ở AI Bảo Mật.
Lỡ chia sẻ tin sai: cách sửa cho đàng hoàng
Ai cũng có thể chia sẻ nhầm. Điều làm nên khác biệt là bạn xử lý thế nào sau khi biết.
- Gỡ bài chia sẻ ngay khi biết tin sai, ở mọi nơi bạn đã đăng: trang cá nhân, nhóm, tin nhắn nhóm.
- Đăng một dòng đính chính ở cùng nơi, ngắn gọn: thông tin trước đó là không chính xác, kèm nguồn đính chính nếu có. Không cần dài, không cần tự trách.
- Nhắn riêng cho những người bạn biết đã chia sẻ tiếp từ bài của bạn, đề nghị họ gỡ.
- Nếu tin sai nhắm vào một người hay một cửa hàng cụ thể, cân nhắc nhắn xin lỗi họ. Lời xin lỗi sớm thường khiến người bị hại không đi tiếp con đường khiếu nại.
- Giữ lại ảnh chụp màn hình việc bạn đã gỡ và đính chính, phòng khi có người hỏi lại.
Nếu bạn nhận được giấy mời làm việc hoặc văn bản yêu cầu từ cơ quan chức năng hay luật sư của người bị hại, đó là lúc nên hỏi người có chuyên môn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), kèm ảnh chụp bài chia sẻ, thời điểm gỡ và nội dung đính chính.
Khi chính bạn là người bị tin sai nhắm tới
Nếu một tin sai về bạn đang lan, nguyên tắc chung giống như khi bị bôi nhọ: giữ chứng cứ trước, sau đó mới yêu cầu gỡ, báo cáo nền tảng, và tuỳ mức độ thì gửi đơn tới cơ quan có thẩm quyền. Chuyên mục này có bài riêng về các bước khi bị vu khống, bôi nhọ trên mạng, bạn có thể đọc thêm.
Một điểm riêng của tin sai lan rộng là bạn cần đưa thông tin đúng ra nhanh. Một bài đính chính bình tĩnh, có chứng cứ, đăng ở chỗ mà những người quen của bạn sẽ thấy, thường hiệu quả hơn việc đi trả lời từng bình luận. Đừng dùng giọng giận dữ hay mỉa mai, vì người đọc sẽ nhớ thái độ hơn nhớ nội dung.
Nếu tin sai liên quan tới công việc kinh doanh, hãy giữ lại số liệu cho thấy thiệt hại: đơn hàng bị huỷ, khách nhắn hỏi, doanh thu so với trước. Những thứ này có giá trị nếu sau này bạn cần yêu cầu bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ chia sẻ lại trong nhóm gia đình có bị coi là lan truyền tin sai không?
Nhóm gia đình vài chục người ít khi là nơi phát sinh rắc rối lớn, nhưng về nguyên tắc vẫn là đưa tin tới người khác. Tin từ nhóm gia đình rất hay bị chuyển tiếp ra ngoài. Thói quen tốt là chỉ chuyển tiếp tin đã kiểm, kể cả trong nhóm nhỏ.
Chia sẻ tin sai nhưng không biết là sai thì có bị phạt không?
Việc có biết hay không là một yếu tố được xem xét, cùng với hậu quả và cách bạn xử lý sau đó. Gỡ bỏ và đính chính ngay khi biết là cách thể hiện thiện chí. Mức xử lý cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo văn bản hiện hành.
Thả biểu tượng cảm xúc hay bình luận dưới tin sai có bị xử lý không?
Thả cảm xúc thường không được coi là lan truyền. Bình luận kèm lời khẳng định hoặc thêm chi tiết thì khác, vì bình luận đó có thể khiến tin đáng tin hơn trong mắt người đọc. Nếu nghi tin sai, tốt nhất là không tương tác.
Có nên hỏi chatbot để biết một tin có đúng không?
Bạn có thể dùng chatbot để tách tin thành các khẳng định cần kiểm, nhưng đừng tin kết luận đúng sai của nó. Chatbot thường không biết tin vừa xảy ra và có thể bịa ra nguồn. Hãy kiểm với báo chí chính thống hoặc trang của cơ quan chức năng.
Lỡ chia sẻ rồi gỡ đi thì có cần đăng đính chính không?
Nên đăng. Gỡ bài chỉ dừng việc lan truyền tiếp, còn những người đã đọc vẫn tin vào thông tin cũ. Một dòng đính chính ngắn ở cùng nơi giúp họ biết sự thật, và cũng cho thấy bạn đã xử lý đàng hoàng.
Tin sai về chuyện xảy ra ở địa phương mình thì kiểm ở đâu?
Trang thông tin của uỷ ban nhân dân xã, phường, của công an địa phương, và báo chí của tỉnh, thành thường đưa thông tin chính thức hoặc đính chính khi có tin đồn lan rộng. Bạn cũng có thể hỏi trực tiếp tổ dân phố, trưởng thôn.