Trách nhiệm dân sự là chuyện giữa người với người, chủ yếu là bồi thường và thực hiện nghĩa vụ; trách nhiệm hành chính là Nhà nước xử phạt một vi phạm chưa đến mức tội phạm; trách nhiệm hình sự là Nhà nước truy cứu một hành vi bị luật hình sự coi là tội phạm, và chỉ toà án mới được tuyên một người có tội. Ba loại này khác nhau ở người khởi xướng, ở hậu quả, ở nơi giải quyết và ở mức độ ảnh hưởng đến cuộc đời một người.
Phân biệt được ba loại giúp bạn trả lời đúng những câu như: hàng xóm nợ tiền không trả thì đi báo công an hay ra toà, bị lập biên bản xử phạt có “dính tiền án” không, va chạm xe nhẹ đã thoả thuận xong thì còn bị phạt không. Bài viết theo nguyên lý chung, không thay tư vấn về vụ việc cụ thể.
Đặt ba loại trách nhiệm cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở những điểm người dân hay thắc mắc. Mỗi ô là nguyên lý chung; ngoại lệ luôn có.
| Tiêu chí | Dân sự | Hành chính | Hình sự |
|---|---|---|---|
| Ai khởi xướng | Người bị thiệt tự yêu cầu; không yêu cầu thì thường không ai giải quyết thay | Cơ quan nhà nước có thẩm quyền chủ động phát hiện, lập biên bản | Cơ quan tiến hành tố tụng; một số tội chỉ khởi tố khi bị hại yêu cầu |
| Hậu quả chính | Bồi thường, trả lại tài sản, thực hiện hợp đồng, xin lỗi, cải chính | Cảnh cáo, phạt tiền, tước giấy phép có thời hạn, tịch thu, buộc khắc phục | Hình phạt do toà án tuyên, kèm án tích |
| Nơi giải quyết | Thương lượng, hoà giải, trọng tài, toà án | Người có thẩm quyền xử phạt ra quyết định | Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án |
| Có thoả thuận được không | Được, các bên tự do thoả thuận trong khuôn khổ luật | Không thoả thuận mức phạt với cơ quan | Phần lớn không; trừ một số tội bị hại rút yêu cầu thì có thể đình chỉ |
| Để lại dấu vết | Không ghi vào lý lịch tư pháp | Không phải án tích; sau thời hạn nhất định coi như chưa bị xử phạt | Án tích ghi trong lý lịch tư pháp cho đến khi được xoá |
Cột “ai khởi xướng” là chỗ người dân hay nhầm nhất. Trong chuyện dân sự, Nhà nước không tự đứng ra đòi tiền cho bạn. Bạn phải tự thương lượng, tự yêu cầu hoà giải hoặc tự nộp đơn khởi kiện. Ngược lại, với vi phạm hành chính và tội phạm, cơ quan có thẩm quyền xử lý kể cả khi người bị ảnh hưởng không muốn.
Một vụ va chạm, ba câu hỏi
Ví dụ giả định: anh Bình đi xe máy vượt đèn đỏ, va vào xe chị Lan đang đi đúng làn. Chị Lan ngã, trầy xước, xe hỏng phần đầu. Một sự việc, nhưng có ba câu hỏi pháp lý tách biệt.
Câu hỏi hành chính: anh Bình có hành vi vi phạm quy tắc giao thông. Nếu lực lượng chức năng phát hiện, anh bị lập biên bản và xử phạt theo nghị định xử phạt giao thông hiện hành. Việc anh Bình và chị Lan đã bắt tay làm hoà không xoá được vi phạm hành chính, vì đây là quan hệ giữa anh Bình với Nhà nước.
Câu hỏi dân sự: anh Bình gây thiệt hại cho chị Lan, nên phải bồi thường chi phí sửa xe, chi phí khám chữa, thu nhập bị mất trong những ngày nghỉ. Hai người được thoả thuận mức bồi thường; bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe có thể chi trả một phần theo điều kiện bảo hiểm. Nếu không thoả thuận được, chị Lan có quyền yêu cầu toà án giải quyết.
Câu hỏi hình sự: chỉ đặt ra nếu hậu quả nghiêm trọng đến mức luật hình sự quy định, như gây thương tích nặng hoặc chết người. Với trầy xước nhẹ, câu hỏi này không xuất hiện. Nếu hậu quả nặng, việc hai bên thoả thuận bồi thường xong là tình tiết giảm nhẹ, nhưng thường không tự chấm dứt trách nhiệm hình sự.
Cách nghĩ “ba câu hỏi riêng” giúp bạn không nhầm rằng đã nộp phạt thì không phải bồi thường, hay đã bồi thường thì không bị phạt.
Khi chuyện dân sự bị đẩy sang hình sự, và ngược lại
Vay không trả thường là chuyện dân sự. Người vay mất khả năng trả, trả chậm, cãi về số tiền, về cơ bản là tranh chấp dân sự. Con đường của bạn là đòi nợ, hoà giải, khởi kiện. Đơn tố cáo hình sự cho mọi khoản nợ khó đòi thường không được thụ lý theo hướng bạn mong.
Có thể thành hình sự khi có gian dối hoặc chiếm đoạt. Nếu ngay từ đầu người vay dùng thủ đoạn gian dối để lấy tiền, hoặc nhận tiền rồi bỏ trốn, dùng sai mục đích để chiếm đoạt, hành vi có thể có dấu hiệu tội phạm. Ranh giới này tinh tế, do cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá, nên khi nghi ngờ hãy hỏi luật sư trước khi gửi đơn.
Không dùng doạ “báo công an” để ép trả nợ. Đe doạ, gây áp lực, bêu riếu người nợ trên mạng có thể khiến chính người đòi nợ vi phạm pháp luật. Đòi nợ đúng cách có bài riêng ở danh mục mua bán, vay mượn.
Ngược lại, có việc hình sự bị coi nhẹ thành dân sự. Bị đánh gây thương tích mà chỉ “thoả thuận bồi thường cho xong” khi thương tích nặng có thể làm mất quyền yêu cầu xử lý hình sự đúng mức. Nên khám, lấy kết quả giám định khi cần trước khi quyết định.
Một số tội chỉ khởi tố khi bị hại yêu cầu. Với một số tội ở mức nhẹ, như cố ý gây thương tích ở khung cơ bản, làm nhục người khác, vu khống, vụ án chỉ được khởi tố khi bị hại yêu cầu; nếu bị hại tự nguyện rút yêu cầu thì vụ án thường được đình chỉ. Danh sách cụ thể nằm trong Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành.
Loại thứ tư hay bị quên: kỷ luật và trách nhiệm trong tổ chức
Ngoài ba loại trên, người đi làm còn gặp trách nhiệm kỷ luật: người lao động vi phạm nội quy bị công ty xử lý kỷ luật theo Bộ luật Lao động và nội quy đã đăng ký; cán bộ, công chức, viên chức vi phạm bị kỷ luật theo luật riêng; học sinh, sinh viên vi phạm quy chế bị nhà trường xử lý. Đây không phải xử phạt của Nhà nước theo nghĩa hành chính, cũng không phải bồi thường dân sự, mà là quan hệ trong nội bộ một tổ chức.
Kỷ luật lao động có hình thức và trình tự riêng, người lao động có quyền được biết, được giải trình, được có người bào chữa hoặc đại diện tổ chức đại diện người lao động tham gia. Công ty không được phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật lao động; đây là nguyên tắc rõ trong Bộ luật Lao động. Chuyện quyền của người lao động khi bị kỷ luật có danh mục riêng trên trang.
Một sự việc ở nơi làm việc cũng có thể chạm nhiều loại cùng lúc. Ví dụ giả định, nhân viên làm hỏng máy do vi phạm quy trình: công ty có thể xử lý kỷ luật, đồng thời yêu cầu bồi thường theo quy định của luật lao động; nếu có hành vi cố ý gây thiệt hại lớn, câu hỏi hình sự mới được đặt ra. Biết mình đang ở loại nào giúp bạn biết quyền giải trình, quyền khiếu nại tương ứng.
Dấu hiệu nhận biết bạn đang ở loại nào
Khi cầm một tờ giấy hoặc nghe một lời đe doạ, hãy kiểm những dấu hiệu sau để biết mình đang đứng ở đâu.
- Giấy mời hoà giải của tổ hoà giải, đơn khởi kiện, thông báo thụ lý vụ án dân sự của toà án: bạn đang ở con đường dân sự.
- Biên bản vi phạm hành chính, quyết định xử phạt ghi hình thức cảnh cáo, phạt tiền: con đường hành chính. Bạn có quyền giải trình, khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định đó.
- Giấy triệu tập của cơ quan điều tra, quyết định khởi tố: con đường hình sự. Bạn có quyền nhờ luật sư ngay từ đầu.
- Biên bản họp xử lý kỷ luật, quyết định kỷ luật của công ty, trường học: trách nhiệm kỷ luật trong tổ chức.
- Tin nhắn đe doạ “sẽ kiện ra toà”, “sẽ cho đi tù” từ một cá nhân: chưa phải bất kỳ con đường nào. Đó chỉ là lời nói; đừng hoảng, cũng đừng chuyển tiền vì sợ.
- Cuộc gọi tự xưng cơ quan chức năng đòi chuyển tiền: gần như chắc chắn là lừa đảo. Cơ quan nhà nước không giải quyết vụ việc qua điện thoại bằng cách yêu cầu chuyển khoản. Thủ đoạn này có trang AI Bảo Mật viết riêng.
Nếu không chắc tờ giấy mình nhận thuộc loại nào, có thể nhờ AI giải thích loại văn bản sau khi đã che họ tên, số định danh, số hồ sơ. Câu hỏi gợi ý: “Văn bản có tiêu đề và nội dung như sau thuộc loại thủ tục nào: dân sự, hành chính, hình sự hay kỷ luật nội bộ? Người nhận có những quyền gì theo nguyên tắc chung?” Rồi kiểm lại với luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) nếu việc có hậu quả lớn.
Vì sao hiểu đúng loại trách nhiệm lại quan trọng
Mỗi loại có thời hạn, cơ quan và giấy tờ riêng. Nhầm loại là đi sai cửa: gửi đơn tố cáo cho một khoản nợ dân sự rồi chờ mãi không thấy gì; hoặc ngược lại, coi nhẹ một giấy triệu tập của cơ quan điều tra như một lời mời hoà giải. Có những thời hạn như thời hạn khiếu nại quyết định xử phạt, thời hạn kháng cáo bản án, nếu lỡ thì mất quyền.
Hiểu đúng loại cũng giúp bạn giữ bình tĩnh. Một quyết định xử phạt hành chính không phải tiền án. Một vụ kiện dân sự không làm bạn thành “tội phạm”. Ngược lại, một vụ hình sự là việc nghiêm trọng và bạn có quyền có luật sư từ sớm; đừng tự đi làm việc một mình nếu chưa hiểu mình ở vị trí nào trong vụ việc.
Cuối cùng, hiểu ba loại giúp bạn biết khi nào có thể thương lượng. Chuyện dân sự, phần lớn có thể ngồi lại với nhau. Chuyện hành chính, thứ có thể làm là giải trình, cung cấp tình tiết giảm nhẹ, khiếu nại khi thấy sai. Chuyện hình sự, việc thương lượng bồi thường với bị hại có ý nghĩa, nhưng quyết định cuối cùng thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng và toà án.
Câu hỏi thường gặp
Bị phạt hành chính có bị ghi vào lý lịch tư pháp không?
Không. Lý lịch tư pháp ghi về án tích, tức các bản án hình sự. Xử phạt hành chính được lưu trong cơ sở dữ liệu về xử lý vi phạm hành chính, và sau một thời gian theo luật định kể từ khi chấp hành xong mà không tái phạm thì được coi như chưa bị xử phạt.
Đã bị phạt hành chính rồi còn bị xử lý hình sự cho cùng hành vi không?
Nguyên tắc chung là một hành vi vi phạm chỉ bị xử lý một lần theo một loại phù hợp. Nếu sau đó phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, quyết định xử phạt hành chính có thể bị huỷ để chuyển sang xử lý hình sự. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Có thể vừa kiện dân sự vừa tố cáo hình sự cùng lúc không?
Có những vụ việc có cả hai mặt. Trong vụ án hình sự, phần bồi thường dân sự thường được giải quyết cùng. Việc chọn con đường nào trước, có nên làm song song không tuỳ tình huống, nên hỏi luật sư để tránh mâu thuẫn giữa hai thủ tục.
Phạt vi phạm hợp đồng có phải là phạt hành chính không?
Không. Phạt vi phạm hợp đồng là thoả thuận dân sự giữa các bên, bên vi phạm trả cho bên kia theo hợp đồng. Phạt hành chính là Nhà nước xử phạt, tiền nộp vào ngân sách. Hai loại khác nhau hoàn toàn về bản chất.
Công ty có được báo công an khi nhân viên làm mất tiền quỹ không?
Công ty có quyền trình báo khi nghi có hành vi chiếm đoạt tài sản. Nếu chỉ là sơ suất làm mất, đó thường là chuyện kỷ luật và bồi thường theo luật lao động. Cơ quan chức năng sẽ đánh giá có dấu hiệu tội phạm hay không.
Người nước ngoài vi phạm ở Việt Nam có chịu ba loại trách nhiệm như vậy không?
Về nguyên tắc, người nước ngoài vi phạm trên lãnh thổ Việt Nam cũng chịu trách nhiệm theo pháp luật Việt Nam, trừ một số trường hợp được hưởng quyền miễn trừ theo điều ước quốc tế hoặc tập quán quốc tế. Thủ tục có thể có thêm yếu tố nước ngoài.