Nội dung do AI tạo không có "người vô can". Người tạo ra ảnh ghép, giọng giả để bôi nhọ, xúc phạm hay lừa người khác chịu trách nhiệm như khi họ dùng bất kỳ công cụ nào khác; người đăng và người chia sẻ cũng có thể chịu trách nhiệm theo mức độ. Pháp luật bảo vệ quyền đối với hình ảnh, danh dự, nhân phẩm của mỗi người, và những quyền đó không thay đổi chỉ vì hình ảnh được tạo bằng máy.
Ghép mặt người vào một bức ảnh khác, làm một đoạn ghi âm giọng nói giống hệt người thật, dựng một đoạn video ai đó nói điều họ chưa từng nói: những việc này từng cần thợ có tay nghề, nay ai có điện thoại cũng làm được trong vài phút. Đa số người dùng làm để giải trí, nhưng chỉ một tấm ảnh ghép đúng chỗ đã đủ làm tổn hại một người. Bài này phân định trách nhiệm của các bên, chỉ ra những việc nên tránh dù chỉ để đùa, và các bước khi bạn phát hiện ảnh, giọng giả về mình. Quy định viết theo nguyên lý; bạn nên kiểm văn bản hiện hành, vì lĩnh vực này đang được bổ sung quy định.
Ảnh ghép không mới, AI chỉ làm nó rẻ và giống thật hơn
Ảnh ghép đã có từ thời phim nhựa, và pháp luật từ lâu đã có cách nhìn với nó: một tấm ảnh ghép dùng hình ảnh của người khác cần sự đồng ý của họ, và ảnh ghép đặt người khác vào tình huống làm tổn hại danh dự, nhân phẩm là hành vi xâm phạm. Điều AI thay đổi không phải bản chất của hành vi, mà là quy mô và độ giống thật. Một người không biết gì về chỉnh ảnh nay có thể tạo ra hàng chục tấm ảnh giả trong một buổi tối.
Cũng vì giống thật hơn mà hậu quả nặng hơn. Ngày trước, người xem có thể nhận ra chỗ ghép lộ liễu. Nay một đoạn ghi âm giọng nói nhái có thể khiến cả gia đình tin rằng người thân đang gặp nạn; một tấm ảnh ghép có thể khiến đồng nghiệp tin rằng ai đó đã có mặt ở nơi họ chưa từng đến.
Về mặt pháp lý, các quy định hiện có về quyền hình ảnh trong Bộ luật Dân sự, về thông tin sai sự thật trên mạng, về bảo vệ dữ liệu cá nhân đều áp dụng cho nội dung do AI tạo. Các văn bản về trí tuệ nhân tạo và quản lý nội dung số đang được ban hành, bổ sung thêm yêu cầu như gắn nhãn nội dung do AI tạo. Bạn nên kiểm văn bản mới nhất khi cần.
Ai có thể phải chịu trách nhiệm
Một tấm ảnh giả đi qua nhiều tay trước khi tới người xem. Mỗi người trong chuỗi có thể có phần trách nhiệm khác nhau, tuỳ việc họ làm và việc họ biết.
| Người trong chuỗi | Việc họ làm | Cách nhìn trách nhiệm theo nguyên lý |
|---|---|---|
| Người tạo | Dùng công cụ tạo ra ảnh, giọng, video giả | Trách nhiệm chính, nhất là khi tạo để bôi nhọ, lừa đảo, xúc phạm |
| Người đặt làm | Nhờ hoặc thuê người khác tạo | Chịu trách nhiệm như người tạo về mục đích sử dụng |
| Người đăng đầu tiên | Đưa nội dung ra công chúng | Chịu trách nhiệm về việc công khai, kể cả khi không tự tạo |
| Người chia sẻ | Lan truyền tiếp | Tuỳ việc có biết là giả không, có thêm lời khẳng định không |
| Nền tảng | Nơi nội dung được đăng | Nghĩa vụ gỡ bỏ khi được yêu cầu theo quy định, gắn nhãn khi áp dụng |
| Nhà cung cấp công cụ AI | Cung cấp phần mềm | Nghĩa vụ theo quy định về trí tuệ nhân tạo, đang được hoàn thiện |
Câu "máy làm chứ đâu phải mình" không giúp được ai. Công cụ AI không có tư cách pháp lý; người cầm công cụ và người dùng sản phẩm của nó mới là người chịu trách nhiệm.
Những việc nên tránh khi dùng AI với hình ảnh, giọng nói người khác, dù chỉ để đùa
Ghép mặt bạn bè, đồng nghiệp vào tình huống gây cười. Trong nhóm nhỏ, ai cũng cười. Nhưng ảnh rời khỏi nhóm, người ngoài không biết đó là đùa, và người trong ảnh có thể bị hiểu lầm. Hỏi họ trước, và đừng đăng công khai.
Nhái giọng người thân để "thử" gia đình. Một cuộc gọi bằng giọng nhái của con cái gửi cho cha mẹ, dù để đùa, có thể gây hoảng sợ thật. Và nó dạy cho người lớn tuổi rằng giọng quen thì đáng tin, đúng điều mà kẻ lừa đảo lợi dụng.
Dùng ảnh người lạ để tạo nhân vật. Lấy ảnh một người trên mạng làm khuôn mặt cho tài khoản ảo, cho nhân vật trong truyện, cho quảng cáo là dùng hình ảnh của họ mà không xin phép.
Tạo ảnh người khác trong tình huống nhạy cảm. Bất kể mục đích gì, tạo ảnh người khác trong trang phục, tư thế, hoàn cảnh nhạy cảm mà không có sự đồng ý là xâm phạm nghiêm trọng, có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự. Không có ngoại lệ "chỉ để đùa".
Đăng nội dung AI mà không nói rõ. Ảnh, video tạo bằng AI có người thật trong đó, đăng lên mà không ghi chú, dễ bị hiểu là thật. Thói quen ghi chú "ảnh tạo bằng AI" là cách đơn giản để tránh hiểu lầm.
Phát hiện ảnh, giọng giả về mình: các bước
Khi thấy một tấm ảnh, đoạn ghi âm hay video giả có mặt hoặc giọng của bạn đang lan, hãy làm theo thứ tự dưới đây.
- Giữ chứng cứ trước: chụp màn hình, quay video màn hình bài đăng, lưu đường dẫn, tên tài khoản, thời gian. Tải về bản gốc nếu nền tảng cho phép.
- Gom những gì chứng minh nội dung là giả: ảnh gốc mà bức ảnh ghép đã lấy làm nền, thông tin bạn đang ở đâu vào thời điểm đó, người có thể xác nhận.
- Báo cáo nền tảng, chọn mục liên quan tới nội dung giả mạo, mạo danh hoặc hình ảnh cá nhân. Nhiều nền tảng có quy trình riêng cho nội dung do AI tạo.
- Đăng một thông báo ngắn ở trang của bạn, nói rằng nội dung đó là giả, không cần nhắc lại chi tiết. Báo trước cho người thân, nơi làm việc.
- Nếu nội dung nhằm bôi nhọ nghiêm trọng, có tính chất nhạy cảm hoặc dùng để lừa tiền người khác, gửi đơn tới cơ quan công an kèm chứng cứ.
- Khi thiệt hại rõ rệt, hỏi luật sư về yêu cầu gỡ bỏ, xin lỗi công khai và bồi thường.
Đừng tự gửi tấm ảnh giả cho thật nhiều người để "hỏi xem có phải giả không". Mỗi lần gửi là một lần làm nó lan thêm.
Chứng minh một thứ là giả: đừng chỉ dựa vào công cụ phát hiện
Có nhiều công cụ tự xưng là phát hiện được ảnh, giọng do AI tạo. Chúng có ích để tham khảo, nhưng kết quả thường không ổn định: cùng một tấm ảnh, công cụ này nói giả, công cụ kia nói thật. Một kết quả "có khả năng là AI tạo" từ công cụ trực tuyến không đủ làm chứng cứ chắc chắn, và một kết quả "có vẻ là thật" cũng không chứng minh được gì.
Chứng cứ mạnh hơn thường đến từ bối cảnh. Ảnh gốc bị lấy làm nền, tìm được bằng chức năng tìm kiếm hình ảnh. Bằng chứng bạn ở nơi khác vào thời điểm đó: hoá đơn, lịch làm việc, người đi cùng. Những chi tiết vô lý trong ảnh như bóng đổ sai hướng, bàn tay biến dạng. Với giọng nói, người thân thường nhận ra những cách nói mà người thật không bao giờ dùng.
Khi vụ việc đi xa, cơ quan có thẩm quyền có thể trưng cầu giám định. Việc của bạn là giữ nguyên tệp gốc, không chỉnh sửa, không nén lại, và ghi lại nơi, thời điểm bạn tìm thấy nó.
Giọng giả để lừa tiền người thân: phòng trước khi có chuyện
Một dạng lạm dụng phổ biến của giọng giả là gọi cho cha mẹ, ông bà bằng giọng của con cháu, báo đang gặp nạn và cần chuyển tiền gấp. Phần lớn các vụ này thuộc nhóm lừa đảo, và cách phòng có hướng dẫn chi tiết ở AI Bảo Mật. Ở góc độ pháp luật, điều nên biết là người bị lừa có thể trình báo công an, và người có giọng bị nhái cũng là người bị xâm phạm quyền.
Cách phòng đơn giản nhất là thống nhất trong gia đình một câu hỏi kiểm tra mà chỉ người nhà biết, và quy tắc: mọi yêu cầu chuyển tiền gấp qua điện thoại đều phải gọi lại vào số quen để xác nhận. Nên nói chuyện này với người lớn tuổi khi chưa có chuyện gì, chứ không đợi đến lúc họ đang hoảng.
Nếu bạn là người sáng tạo nội dung, thường đăng video có giọng nói lên mạng, giọng của bạn là nguồn mẫu dễ lấy. Bạn không cần ngừng đăng, nhưng nên báo cho người thân biết rằng giọng mình có thể bị nhái. Chuyện dùng hình ảnh, giọng nói của chính mình để làm nhân vật số có hướng dẫn riêng ở AI Hiện Thân.
Khi nào cần trình báo và hỏi luật sư
Không phải tấm ảnh ghép nào cũng cần đến cơ quan công an. Một tấm ảnh chế vui trong nhóm bạn, gỡ ngay khi bạn yêu cầu, thường không đáng để đi xa. Nhưng có những trường hợp nên trình báo ngay: nội dung giả có tính chất nhạy cảm; nội dung được dùng để đòi tiền, đe doạ; nội dung được dùng để lừa tiền người khác bằng danh nghĩa của bạn; hoặc nội dung lan rộng gây thiệt hại tới công việc, gia đình.
Trong những trường hợp đó, hồ sơ càng đầy đủ thì việc xử lý càng nhanh. Mang theo bản chụp, đường dẫn, bảng dòng thời gian, những gì chứng minh nội dung là giả. Không dán ảnh giả của chính mình vào chatbot công cộng để nhờ phân tích; mỗi lần tải lên là thêm một bản sao nằm ở nơi bạn không kiểm soát.
Nếu bạn muốn đòi bồi thường hoặc cần biết nên chọn con đường dân sự hay hình sự, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com). Câu trả lời của luật sư dựa trên hồ sơ của bạn sẽ chính xác hơn nhiều so với một câu trả lời chung từ chatbot.
Câu hỏi thường gặp
Tạo ảnh AI có mặt người nổi tiếng để đăng chơi có vi phạm không?
Người nổi tiếng vẫn có quyền đối với hình ảnh của mình. Ảnh đặt họ vào tình huống gây hiểu lầm, làm tổn hại danh dự hoặc dùng để quảng cáo là vi phạm. Ảnh chế mang tính bình luận rõ ràng có thể được nhìn nhận khác, nhưng ranh giới không rõ, nên tốt nhất là tránh.
Đăng ảnh AI tạo mà có ghi chú là ảnh AI thì có an toàn không?
Ghi chú giúp tránh hiểu lầm và là thói quen tốt, nhưng không thay được sự đồng ý của người trong ảnh. Một tấm ảnh ghép xúc phạm người khác vẫn là xúc phạm dù có ghi chú. Ghi chú chỉ có ý nghĩa khi nội dung tự nó không vi phạm.
Làm sao biết một đoạn ghi âm giọng người thân là giả?
Rất khó nhận ra bằng tai. Cách chắc nhất là kiểm qua kênh khác: gọi lại vào số quen, hỏi câu mà chỉ người nhà biết, hỏi người ở cùng. Mọi yêu cầu chuyển tiền gấp qua điện thoại đều nên được xác nhận theo cách này.
Chỉ chia sẻ lại ảnh ghép người khác làm thì có sao không?
Có thể có. Người chia sẻ góp phần lan truyền, và nếu biết là ảnh giả mà vẫn chia sẻ, nhất là kèm lời khẳng định, thì trách nhiệm càng rõ. Khi thấy ảnh đáng ngờ về một người cụ thể, tốt nhất là không chia sẻ.
Công cụ phát hiện ảnh AI có đủ làm bằng chứng không?
Kết quả từ công cụ trực tuyến chỉ nên dùng để tham khảo, vì độ chính xác không ổn định. Bằng chứng mạnh hơn là ảnh gốc bị lấy làm nền, bằng chứng về nơi bạn ở lúc đó, hoặc kết quả giám định khi cơ quan có thẩm quyền trưng cầu.
Bị ghép ảnh nhạy cảm và bị đòi tiền thì nên làm gì?
Không chuyển tiền và không thương lượng. Lưu lại toàn bộ tin nhắn, tài khoản, ảnh, rồi trình báo công an ngay. Báo cáo nội dung với nền tảng. Kẻ đòi tiền thường không dừng sau lần đầu, và việc chuyển tiền chỉ khiến chúng tiếp tục.