Theo Bộ luật Dân sự, mỗi cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh của người khác về nguyên tắc phải được người đó đồng ý. Luật cũng có những ngoại lệ, chẳng hạn ảnh chụp từ hoạt động công cộng hay vì lợi ích chung, nhưng ngoại lệ không bao giờ cho phép dùng ảnh theo cách làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người trong ảnh.
Ngoài đời, ranh giới này rất mờ. Bạn chụp ảnh nhóm bạn trong buổi liên hoan rồi đăng lên trang cá nhân, chụp cảnh người bán hàng rong để khen món ngon, quay đoạn phim ngắn ở chợ có người lạ đi ngang — chuyện xảy ra mỗi ngày và hầu hết không ai phàn nàn. Bài này giải thích nguyên lý của quyền hình ảnh, những tình huống nên hỏi trước, những tình huống không nên đăng dù đã có ảnh trong máy, và cách yêu cầu gỡ khi chính bạn bị đăng ảnh trái ý. Mọi quy định viết theo nguyên lý; khi cần dựa vào điều khoản cụ thể, bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
Quyền đối với hình ảnh: gương mặt của bạn thuộc về bạn
Quyền đối với hình ảnh nằm trong nhóm quyền nhân thân, tức là những quyền gắn với chính con người chứ không phải với tài sản. Nó không mất đi khi bạn đứng giữa đường, cũng không chuyển sang cho người cầm máy ảnh. Người chụp có thể giữ tấm ảnh trong máy, nhưng việc đưa tấm ảnh đó ra công chúng, nhất là lên mạng xã hội nơi hàng nghìn người nhìn thấy, là việc sử dụng hình ảnh, và việc sử dụng cần sự đồng ý của người trong ảnh.
Với trẻ em, luật còn đòi hỏi chặt hơn: việc dùng hình ảnh của các em dưới một độ tuổi nhất định cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và ở một độ tuổi nhất định còn cần cả ý kiến của chính các em. Với người đã mất, người thân của họ là người có tiếng nói về việc dùng hình ảnh. Những chi tiết về độ tuổi và thứ tự người có quyền đồng ý được ghi trong luật, bạn nên kiểm văn bản hiện hành khi gặp trường hợp cụ thể.
Điều nên nhớ là sự đồng ý có phạm vi. Một người bạn đồng ý cho bạn chụp ảnh trong buổi sinh nhật chưa chắc đã đồng ý để bạn đăng tấm ảnh lúc họ say lên trang công khai. Một người mẫu ảnh đồng ý chụp cho một cửa hàng chưa chắc đã đồng ý để ảnh của mình xuất hiện trong quảng cáo của cửa hàng khác. Đồng ý cho việc này không có nghĩa là đồng ý cho mọi việc.
Những tình huống thường gặp: được đăng, nên hỏi trước và không nên đăng
Bảng dưới gom các tình huống đời thường theo mức độ rủi ro. Đây là cách nhìn theo nguyên lý để bạn tự cân nhắc, không phải danh mục pháp lý chính thức.
| Tình huống | Cách nhìn theo nguyên lý | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Ảnh đám đông ở lễ hội, sân vận động, phố đi bộ | Thường thuộc hoạt động công cộng, không nhắm vào ai | Đăng được nếu không phóng to, khoanh vùng hay chú thích chế giễu một người cụ thể |
| Ảnh nhóm bạn trong buổi liên hoan | Mỗi người trong ảnh đều có quyền hình ảnh | Hỏi nhanh trong nhóm, ai không muốn thì cắt hoặc làm mờ |
| Ảnh đồng nghiệp tại nơi làm việc | Có thể lộ thông tin công việc, khách hàng | Hỏi người trong ảnh và xem quy định của nơi làm việc |
| Ảnh người lạ có gương mặt rõ, chụp cận | Ảnh nhắm vào một cá nhân cụ thể | Hỏi trước, hoặc không đăng |
| Ảnh người lúc ốm đau, say xỉn, khóc lóc, gặp nạn | Dễ làm tổn hại danh dự, nhân phẩm | Không đăng, kể cả khi muốn kêu gọi giúp đỡ thì cần người nhà đồng ý |
| Ảnh chụp ở nơi riêng tư: trong nhà, phòng trọ, phòng bệnh | Đụng cả quyền riêng tư, không chỉ quyền hình ảnh | Không đăng nếu không có đồng ý rõ ràng |
| Ảnh trẻ em không phải con mình | Cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ | Không đăng gương mặt rõ khi chưa hỏi phụ huynh |
Điểm chung của các dòng an toàn là ảnh không nhắm vào riêng một người và không đặt người đó vào tình thế bị cười chê. Ngược lại, ảnh càng cận, càng dễ nhận ra, càng gắn với chú thích bình phẩm thì càng cần sự đồng ý rõ ràng.
Ảnh chụp nơi công cộng và ảnh trong nhóm kín không phải vùng tự do
Nơi công cộng không xoá quyền hình ảnh. Nhiều người nghĩ cứ ra đường là ai cũng chụp được, đăng được. Luật có ngoại lệ cho hình ảnh từ hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ đó nhắm tới những cảnh chung như hội nghị, buổi biểu diễn, sự kiện thể thao. Bức ảnh cố tình chụp cận một người đang ăn ở quán vỉa hè rồi kèm lời chê bai không còn là cảnh chung nữa.
Chú thích làm thay đổi tính chất tấm ảnh. Cùng một bức ảnh chụp người đi đường, chú thích "phố hôm nay đông" khác hẳn chú thích "nhìn bà này ăn mặc kìa". Chú thích chế giễu, gán ghép hay suy diễn có thể khiến việc đăng ảnh trở thành xúc phạm danh dự, dù tấm ảnh ban đầu vô hại.
Nhóm kín vẫn là nơi lan truyền. Đăng ảnh vào nhóm kín vài nghìn thành viên không khác nhiều so với đăng công khai. Chỉ cần một người chụp màn hình là tấm ảnh rời khỏi nhóm, và người đăng đầu tiên vẫn là người đã đưa nó ra ngoài.
Làm mờ là cách đơn giản nhất. Khi bạn chỉ cần cảnh mà không cần người, hãy làm mờ gương mặt, cắt khung hình, hoặc chọn góc chụp từ phía sau. Hầu hết ứng dụng chỉnh ảnh trên điện thoại đều có công cụ làm mờ, mất chưa tới một phút.
Quay lén, ghi hình ở nơi riêng tư: một chuyện khác hẳn
Đăng ảnh bạn bè khi chưa hỏi là chuyện lịch sự và quyền hình ảnh. Còn đặt máy quay lén trong nhà người khác, quay qua khe cửa phòng trọ, ghi hình người đang ở nơi riêng tư mà họ không biết rồi đưa lên mạng thì đã chạm sang quyền bí mật đời tư, quyền riêng tư, và trong nhiều trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự. Ranh giới ở đây là người trong ảnh có lý do chính đáng để tin rằng mình không bị nhìn thấy hay không.
Nhiều người nghĩ quay lén để làm bằng chứng thì không sao. Thu thập chứng cứ cho một tranh chấp và phát tán hình ảnh lên mạng là hai việc khác nhau. Một đoạn ghi hình cảnh hàng xóm đổ rác sang nhà mình có thể giữ lại để trình cho tổ hoà giải hoặc chính quyền cơ sở, nhưng đăng nó lên mạng kèm lời bêu riếu lại dễ khiến chính bạn bị khiếu nại ngược. Nếu bạn đang ở thế cần chứng cứ, cách khôn ngoan là giữ kín, đưa cho người có thẩm quyền, và hỏi người có chuyên môn về giới hạn hợp pháp của việc thu thập.
Với camera an ninh gia đình, nguyên tắc là hướng camera vào khu vực của mình, tránh chĩa thẳng vào cửa sổ, phòng ngủ nhà bên. Đoạn ghi được của camera gia đình cũng không nên đem đăng công khai chỉ để "cho cả xóm biết", vì trong khung hình thường có cả người không liên quan.
Bị người khác đăng ảnh mình trái ý: các bước yêu cầu gỡ
Phần lớn trường hợp chỉ cần một lời đề nghị đàng hoàng là xong. Nếu không, bạn đi dần lên từng bậc, mỗi bậc đều giữ lại dấu vết.
- Chụp màn hình bài đăng, ghi lại tên tài khoản, thời gian đăng, số lượt chia sẻ. Quay màn hình cuộn qua phần bình luận nếu có lời bình phẩm về bạn.
- Nhắn riêng cho người đăng, nói rõ bức ảnh nào, lý do bạn không muốn ảnh xuất hiện, và đề nghị gỡ trong một khoảng thời gian hợp lý. Giữ giọng bình tĩnh, không doạ dẫm.
- Nếu người đăng không phản hồi hoặc từ chối, dùng chức năng báo cáo của nền tảng, chọn mục liên quan tới quyền riêng tư hoặc hình ảnh cá nhân. Nhiều nền tảng có quy trình riêng cho người xuất hiện trong ảnh.
- Nếu ảnh kèm lời lẽ xúc phạm, bịa đặt, hoặc lộ thông tin cá nhân như địa chỉ, nơi làm việc, cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng để ghi nhận nội dung trước khi bị xoá.
- Khi thiệt hại rõ rệt, như mất việc, bị quấy rối kéo dài, bạn có thể yêu cầu bồi thường, gửi đơn tới cơ quan có thẩm quyền hoặc khởi kiện dân sự. Ở bậc này nên hỏi luật sư.
Đừng bỏ qua bước nhắn riêng. Nhiều người đăng ảnh vì vô tâm chứ không có ý xấu, và một tin nhắn lịch sự thường giải quyết nhanh hơn mọi con đường còn lại. Tin nhắn đó cũng là chứng cứ cho thấy bạn đã yêu cầu mà họ không làm.
Nhờ AI soạn tin nhắn đề nghị gỡ ảnh, và chỗ AI hay trả lời sai
Khi đang bực, bạn dễ viết tin nhắn nặng lời, mà tin nhắn nặng lời lại khiến người kia cố chấp giữ ảnh. Chatbot hợp với việc hạ nhiệt câu chữ. Bạn có thể gõ: "Soạn giúp một tin nhắn ngắn, lịch sự gửi người quen, đề nghị gỡ một bức ảnh có mình mà họ đăng hôm qua. Lý do: mình không muốn ảnh cá nhân xuất hiện công khai. Đề nghị gỡ trong hôm nay, cảm ơn họ đã hiểu. Không quá bốn câu, không doạ kiện." Bạn không cần dán tấm ảnh hay tên tài khoản của người kia vào khung chat.
Khi hỏi AI "đăng ảnh người khác có phạm luật không", câu trả lời thường đúng ở phần nguyên tắc đồng ý, nhưng hay sai ở ba chỗ. AI có thể trích số điều luật của văn bản cũ, hoặc đưa ra mức phạt nghe rất cụ thể mà không có nguồn. AI cũng hay bỏ qua ngoại lệ về hoạt động công cộng, hoặc ngược lại, nói rằng chụp nơi công cộng thì được đăng thoải mái. Và nó không biết chú thích đi kèm tấm ảnh của bạn ra sao, trong khi chú thích thường là thứ quyết định.
Hãy coi câu trả lời của AI là bản giải thích ban đầu. Phần quy định cụ thể, nhất là mức xử phạt hành chính, bạn đối chiếu với văn bản gốc còn hiệu lực. Nếu cần kiểm số hiệu và tình trạng hiệu lực của văn bản, trang AI Tra Cứu có hướng dẫn riêng.
Thói quen nhỏ trước khi bấm đăng một tấm ảnh có người khác
Không cần thuộc luật để tránh rắc rối. Vài câu tự hỏi trong năm giây trước khi đăng đã loại được phần lớn tình huống khó xử.
- Trong ảnh có ai nhận ra được mặt mà chưa biết mình đăng không?
- Nếu mình là người đó, mình có vui khi thấy tấm ảnh này kèm dòng chú thích này không?
- Ảnh có lộ thứ gì ngoài gương mặt: biển số xe, số nhà, bảng tên nơi làm việc, đồng phục trường của trẻ?
- Có trẻ em không phải con mình trong khung hình không?
- Ảnh có được chụp ở nơi mà người trong ảnh tin là riêng tư không?
- Mình đăng để chia sẻ niềm vui hay để bình phẩm một người cụ thể?
Chỉ cần một câu trả lời khiến bạn ngập ngừng, hãy hỏi người trong ảnh, làm mờ, hoặc chọn tấm khác. Một tấm ảnh đã lan đi thì gỡ ở trang của bạn cũng không thu hồi được bản đã bị người khác lưu lại.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh chụp chung với bạn bè có cần hỏi từng người không?
Về nguyên tắc, mỗi người trong ảnh đều có quyền đối với hình ảnh của mình. Trong nhóm bạn thân, một câu hỏi nhanh trong nhóm chat là đủ. Nếu có ai không muốn, bạn cắt hoặc làm mờ phần của họ thay vì đăng nguyên tấm rồi chờ người ta lên tiếng.
Chụp ảnh người lạ ngoài đường rồi đăng có phạm luật không?
Ảnh đám đông ở nơi công cộng thường được coi là cảnh chung. Ảnh chụp cận nhắm vào một người cụ thể, nhất là kèm lời bình phẩm, thì cần sự đồng ý của họ. Tuỳ mức độ và hậu quả, việc đăng trái ý có thể bị yêu cầu gỡ, bồi thường hoặc xử phạt theo quy định hiện hành.
Người kia đã đồng ý cho chụp thì có nghĩa là đồng ý cho đăng không?
Không hẳn. Đồng ý chụp và đồng ý công khai là hai việc khác nhau, và sự đồng ý có phạm vi. Đồng ý cho một bức ảnh trong album gia đình không đồng nghĩa với đồng ý cho ảnh xuất hiện trên trang công khai hay trong quảng cáo. Khi không chắc, hãy hỏi lại.
Bị đăng ảnh trái ý thì nên báo cáo nền tảng hay nhắn người đăng trước?
Thường nên nhắn người đăng trước, vì nhiều người đăng do vô tâm và sẽ gỡ ngay. Trước khi nhắn, hãy chụp màn hình bài đăng làm chứng cứ. Nếu người đăng không phản hồi, bạn dùng chức năng báo cáo về quyền riêng tư của nền tảng.
Đăng ảnh người đã mất lên mạng có cần xin phép ai không?
Pháp luật dân sự quy định việc sử dụng hình ảnh của người đã mất cần sự đồng ý của những người thân theo thứ tự luật định. Với ảnh tưởng niệm trong gia đình thì ít khi phát sinh chuyện, nhưng với ảnh gặp nạn hay ảnh dùng vào mục đích khác, bạn nên hỏi người nhà trước.
Có thể nhờ AI làm mờ mặt người khác trong ảnh không?
Được, nhưng không cần thiết phải tải ảnh lên chatbot công cộng. Phần lớn ứng dụng chỉnh ảnh trên điện thoại đã có công cụ làm mờ chạy ngay trên máy. Tải ảnh có gương mặt người khác lên dịch vụ bên ngoài lại là thêm một lần đưa dữ liệu của họ ra ngoài.