Năng lực hành vi dân sự là khả năng của một người tự mình, bằng hành vi của mình, xác lập và thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự, như tự ký hợp đồng, tự mua bán, tự lập di chúc. Người đủ 18 tuổi và không bị toà án tuyên mất hoặc hạn chế năng lực thì có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Người chưa đủ 18 tuổi chỉ có năng lực hành vi một phần, mức độ tuỳ theo tuổi.
Khái niệm nghe khô, nhưng nó trả lời những câu hỏi rất gần: con 16 tuổi tự mua xe máy được không, ông bà 85 tuổi ký giấy tặng cho có bị coi là không tỉnh táo không, người thân mắc bệnh không nhận thức được thì ai ký thay. Bài viết theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, những mốc tuổi đã ổn định nhiều năm; gặp việc cụ thể, bạn vẫn nên kiểm văn bản hiện hành và luật chuyên ngành liên quan.
Năng lực pháp luật và năng lực hành vi: hai thứ khác nhau
Hai khái niệm này hay bị trộn vào nhau. Năng lực pháp luật dân sự là khả năng có quyền và nghĩa vụ. Mọi người đều có năng lực pháp luật như nhau, có từ khi sinh ra và chấm dứt khi chết. Một em bé sơ sinh vẫn có quyền được thừa kế, được sở hữu tài sản được tặng.
Năng lực hành vi dân sự là khả năng tự mình làm cho các quyền đó phát sinh hoặc thay đổi. Em bé sơ sinh có quyền sở hữu một khoản tiền được tặng, nhưng không tự mình gửi tiết kiệm hay rút tiền được; việc đó phải do người đại diện làm thay. Nói cách khác, năng lực pháp luật trả lời câu “có quyền không”, còn năng lực hành vi trả lời câu “có tự mình làm được không”.
Phân biệt như vậy giúp tránh hai kiểu nhầm. Kiểu thứ nhất là nghĩ trẻ em “chưa có quyền gì” nên tài sản của con là của bố mẹ. Thực tế tài sản riêng của con vẫn thuộc về con; cha mẹ quản lý thay và phải vì lợi ích của con. Kiểu thứ hai là nghĩ người đã đủ tuổi thì mọi giao dịch đều hợp lệ. Thực tế một giao dịch còn cần các điều kiện khác như tự nguyện, mục đích và nội dung không trái luật, hình thức đúng khi luật đòi hỏi.
Các mốc tuổi theo Bộ luật Dân sự
Bảng dưới tóm các mốc tuổi người dân hay cần biết. Các luật chuyên ngành như lao động, hôn nhân và gia đình, giao thông có thể đặt thêm điều kiện tuổi riêng cho từng việc.
| Độ tuổi | Tự mình làm được gì | Cần ai đồng ý hoặc làm thay |
|---|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Không tự xác lập giao dịch | Người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, xác lập và thực hiện thay |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi, như mua đồ dùng học tập, đồ ăn vặt | Các giao dịch khác phải được người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Tự xác lập, thực hiện phần lớn giao dịch dân sự | Giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký (như xe máy) và giao dịch khác theo luật phải được người đại diện đồng ý; lập di chúc phải được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý |
| Từ đủ 18 tuổi | Năng lực hành vi đầy đủ, tự chịu trách nhiệm | Không cần ai đồng ý, trừ khi toà án đã tuyên mất, hạn chế hoặc có khó khăn trong nhận thức |
Ví dụ giả định: một bạn 16 tuổi đi làm thêm, dành dụm được tiền, muốn mua xe máy đứng tên mình. Xe máy là tài sản phải đăng ký, nên giao dịch cần cha mẹ đồng ý. Còn chuyện bạn đó được điều khiển loại xe nào ở tuổi nào thì do luật giao thông quy định riêng, không phải câu hỏi của Bộ luật Dân sự. Một giao dịch có thể hợp lệ về mặt dân sự mà việc sử dụng tài sản vẫn phải đáp ứng điều kiện của luật khác.
Ba tình trạng do toà án tuyên
Mất năng lực hành vi dân sự. Khi một người do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan, toà án có thể tuyên người đó mất năng lực hành vi dân sự, trên cơ sở kết luận giám định. Từ đó, giao dịch của người này do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.
Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Đây là tình trạng ở giữa, được Bộ luật Dân sự 2015 đưa vào: người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực. Toà án tuyên theo yêu cầu, chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. Tình trạng này hay liên quan người cao tuổi suy giảm trí nhớ.
Hạn chế năng lực hành vi dân sự. Người nghiện ma tuý, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người thân, toà án có thể tuyên hạn chế năng lực. Giao dịch liên quan tài sản của người này phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày.
Không tự gia đình tuyên được. Cả ba tình trạng đều do toà án quyết định qua thủ tục việc dân sự, thường cần giám định. Gia đình không tự “tuyên” một người là mất năng lực rồi giữ hết giấy tờ, tài sản của người đó.
Có thể huỷ bỏ. Khi nguyên nhân không còn, ví dụ người bệnh đã hồi phục hoặc người nghiện đã cai, toà án có thể huỷ quyết định theo yêu cầu, và người đó trở lại năng lực đầy đủ.
Người cao tuổi có tự ký giấy tờ được không
Đây là câu hỏi gây nhiều hiểu lầm nhất. Tuổi cao không làm một người mất năng lực hành vi dân sự. Ông bà 80, 90 tuổi vẫn có năng lực đầy đủ, được tự mua bán, tặng cho, lập di chúc, trừ khi toà án đã tuyên khác. Con cháu không có quyền ký thay chỉ vì cha mẹ đã già.
Điều cần quan tâm là trạng thái tại thời điểm ký. Một giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu nếu người ký đã không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình ngay lúc đó, ví dụ đang trong giai đoạn bệnh nặng, đang dùng thuốc làm lú lẫn. Đây là lý do khi người cao tuổi lập di chúc, nhiều gia đình chọn công chứng hoặc lập di chúc có người làm chứng, và một số nơi đề nghị có giấy khám sức khoẻ gần thời điểm lập. Di chúc phải do người lập minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép.
Khi người già suy giảm trí nhớ dần, gia đình có hai hướng tuỳ hoàn cảnh. Nếu người đó còn tỉnh táo, họ có thể tự lập giấy uỷ quyền cho một người con làm một số việc cụ thể, như đi rút lương hưu, làm giấy tờ. Nếu đã không còn tự quyết định được, gia đình cân nhắc yêu cầu toà án tuyên tình trạng phù hợp để có người giám hộ hợp pháp. Cả hai việc nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên về giấy tờ cần có, vì làm sai dễ khiến các giao dịch sau này bị tranh chấp giữa anh chị em.
Nếu bạn dùng AI để hỏi chuyện của ông bà, kể bằng ký hiệu chung như “người cha 85 tuổi”, đừng dán hồ sơ bệnh án, căn cước, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất có thông tin thật vào công cụ công cộng.
Giao dịch do người thiếu năng lực xác lập sẽ ra sao
Một giao dịch mà người xác lập không có năng lực hành vi phù hợp không tự động “vô hiệu ngay”. Hệ quả tuỳ từng trường hợp, theo nguyên lý chung:
- Có thể bị tuyên vô hiệu theo yêu cầu. Người đại diện của người chưa thành niên, người mất năng lực, người hạn chế năng lực có quyền yêu cầu toà án tuyên giao dịch vô hiệu nếu giao dịch đó cần sự đồng ý mà không có.
- Có ngoại lệ. Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi, giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người đó, hoặc giao dịch được người đó thừa nhận sau khi đủ năng lực, thường không bị tuyên vô hiệu vì lý do này.
- Hậu quả khi vô hiệu. Các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
- Có thời hiệu. Quyền yêu cầu tuyên vô hiệu loại này có thời hạn nhất định; quá thời hạn mà không yêu cầu thì giao dịch có thể được giữ nguyên. Thời hạn cụ thể bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
- Người bán cũng nên cẩn thận. Bán tài sản giá trị lớn cho người chưa đủ tuổi mà không có cha mẹ đồng ý là tự đặt mình vào rủi ro phải hoàn trả sau này.
Với người kinh doanh nhỏ như tiệm điện thoại, cửa hàng xe, phòng tập, nên hỏi tuổi và đề nghị có người giám hộ đi cùng khi khách hàng còn trẻ mà mua món giá trị cao hoặc ký hợp đồng dài hạn.
Chuẩn bị khi một người trong nhà cần người đại diện hoặc giám hộ
Những bước dưới là trình tự chung để gia đình bàn bạc, không thay cho tư vấn của luật sư về trường hợp cụ thể.
- Xác định đúng tình trạng: người thân chỉ chậm chạp do tuổi tác nhưng vẫn tự quyết định được, hay đã không còn nhận thức được việc mình làm. Hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.
- Nếu người đó còn tự quyết định được, trao đổi thẳng với chính họ về việc họ muốn ai giúp việc gì, và lập giấy uỷ quyền rõ phạm vi, có công chứng hoặc chứng thực khi cần.
- Nếu không còn tự quyết định được, gia đình bàn với nhau ai sẽ làm người giám hộ, và cân nhắc nộp yêu cầu đến toà án nơi người đó cư trú. Chuẩn bị hồ sơ bệnh án, giấy tờ nhân thân, ý kiến các thành viên.
- Lập danh sách tài sản của người được giám hộ ngay từ đầu, có chữ ký các thành viên, để sau này minh bạch.
- Tách bạch tiền của người được giám hộ với tiền của người giám hộ; mọi khoản chi lớn ghi lại, giữ chứng từ.
- Khi chưa rõ nên đi hướng nào, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước nếu gia đình thuộc diện được hỗ trợ.
Gia đình nào bàn bạc sớm, công khai thì ít tranh chấp về sau. Phần lớn các vụ anh chị em kiện nhau về giấy tờ của cha mẹ già bắt đầu từ việc một người ký thay mà các người khác không được biết.
Câu hỏi thường gặp
Con 17 tuổi có được tự mở tài khoản ngân hàng không?
Theo Bộ luật Dân sự, người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự xác lập phần lớn giao dịch. Tuy nhiên ngân hàng còn áp dụng quy định chuyên ngành và quy trình riêng về khách hàng chưa thành niên, có thể yêu cầu người đại diện. Nên hỏi trực tiếp ngân hàng định mở tài khoản.
Người say rượu ký hợp đồng thì hợp đồng có giá trị không?
Người say rượu không bị coi là mất năng lực hành vi. Nhưng nếu tại thời điểm ký, người đó không nhận thức và làm chủ được hành vi, họ có thể yêu cầu toà án tuyên giao dịch vô hiệu. Việc chứng minh tình trạng lúc ký khá khó, nên tốt nhất đừng ký gì quan trọng khi đã uống.
Người giám hộ có được bán nhà của người được giám hộ không?
Người giám hộ chỉ được quản lý, sử dụng tài sản vì lợi ích của người được giám hộ. Việc bán, cho thuê, thế chấp tài sản có giá trị lớn thường cần có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ và tuân theo điều kiện luật định. Nên hỏi luật sư trước khi làm.
Ông bà đã lập di chúc khi còn khoẻ, nay lú lẫn thì di chúc còn giá trị không?
Di chúc được đánh giá theo tình trạng của người lập tại thời điểm lập. Nếu lúc lập người đó minh mẫn và di chúc đúng hình thức, việc sau này suy giảm trí nhớ không tự làm di chúc mất giá trị. Tuy vậy, việc sửa hay huỷ di chúc lúc đã lú lẫn có thể bị tranh chấp.
Người khuyết tật có bị coi là hạn chế năng lực hành vi không?
Không. Khuyết tật về vận động, nghe, nhìn không làm một người mất hay hạn chế năng lực hành vi. Họ có thể cần hỗ trợ khi ký giấy tờ, như người đọc giúp, người làm chứng, nhưng quyền tự quyết định vẫn thuộc về họ.
Ai được yêu cầu toà án tuyên một người mất năng lực hành vi?
Thường là người có quyền, lợi ích liên quan, như vợ, chồng, cha mẹ, con, hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan. Toà án quyết định trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Gia đình nên hỏi luật sư để chuẩn bị hồ sơ đúng.