Quyền dân sự của mỗi người chia thành hai nhóm lớn: quyền nhân thân là quyền gắn với chính con người bạn, không đổi ra tiền và không chuyển cho người khác được; quyền tài sản là quyền có giá trị bằng tiền, có thể mua bán, tặng cho, để thừa kế. Tên gọi, hình ảnh, danh dự, bí mật đời tư thuộc nhóm thứ nhất. Căn nhà, chiếc xe, khoản tiền người khác nợ bạn, quyền sử dụng mảnh đất thuộc nhóm thứ hai.
Phân biệt hai nhóm giúp bạn hiểu vì sao có những thứ không ai mua được của bạn dù trả bao nhiêu, vì sao người đã mất vẫn được bảo vệ hình ảnh và danh dự, và vì sao khi chia thừa kế người ta chỉ chia tài sản chứ không chia “danh tiếng”. Nội dung theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015; tên gọi cụ thể từng quyền và điều kiện đi kèm bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Hai nhóm quyền đặt cạnh nhau
Cách dễ nhất để nhớ là hỏi: quyền này có đổi được ra tiền và chuyển cho người khác không. Bảng dưới đặt hai nhóm cạnh nhau qua những đặc điểm người dân hay gặp.
| Đặc điểm | Quyền nhân thân | Quyền tài sản |
|---|---|---|
| Ví dụ | Họ tên, khai sinh, quốc tịch, hình ảnh, danh dự, nhân phẩm, uy tín, bí mật đời tư, sống và an toàn tính mạng, sức khoẻ | Quyền sở hữu nhà, xe, tiền; quyền sử dụng đất; quyền đòi nợ; quyền tài sản từ sở hữu trí tuệ |
| Đổi ra tiền được không | Không định giá trực tiếp; khi bị xâm phạm có thể đòi bồi thường tổn thất | Có, giá trị tính bằng tiền |
| Chuyển cho người khác | Không chuyển giao, trừ một số trường hợp luật cho phép | Mua bán, tặng cho, cho thuê, thế chấp, để thừa kế |
| Khi người đó mất | Một số quyền vẫn được bảo vệ, người thân có quyền yêu cầu | Thành di sản, chia theo di chúc hoặc theo pháp luật |
| Thời hiệu khởi kiện | Yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản thường không bị giới hạn thời hiệu | Tranh chấp tài sản thường có thời hiệu, trừ một số loại |
Ranh giới giữa hai nhóm không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Quyền tác giả có phần nhân thân, như quyền đứng tên tác phẩm, và phần tài sản, như quyền hưởng tiền khi tác phẩm được khai thác. Hình ảnh của một người là quyền nhân thân, nhưng người đó có thể đồng ý cho người khác dùng hình ảnh vào quảng cáo và nhận tiền theo thoả thuận. Khi đó cái được trả tiền là sự cho phép sử dụng, còn quyền đối với hình ảnh vẫn thuộc về người đó.
Những quyền nhân thân gặp trong đời thường
Quyền đối với họ, tên. Bạn có quyền có họ tên, dùng họ tên của mình và yêu cầu người khác gọi đúng. Đổi họ, đổi tên được trong những trường hợp luật cho phép, qua thủ tục hộ tịch. Dùng tên người khác để giao dịch, đăng ký tài khoản là xâm phạm quyền này.
Quyền đối với hình ảnh. Nguyên tắc chung là sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý; dùng vì mục đích thương mại thì thường kèm thù lao nếu không có thoả thuận khác. Có những ngoại lệ như hình ảnh từ hoạt động công cộng, miễn không làm tổn hại danh dự, uy tín người trong ảnh. Chuyện đăng ảnh người khác lên mạng xã hội có bài riêng ở danh mục pháp luật trên mạng.
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Người bị loan tin sai làm ảnh hưởng danh dự có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi và bồi thường. Quyền này vẫn được bảo vệ sau khi người đó mất, theo yêu cầu của vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân khác.
Quyền về bí mật đời tư. Thư từ, tin nhắn, thông tin sức khoẻ, đời sống gia đình được bảo vệ. Thu thập, công khai thông tin đời tư của người khác thường phải có sự đồng ý, trừ trường hợp luật quy định. Đây cũng là nền tảng của các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Quyền sống, sức khoẻ, thân thể. Là nhóm quyền căn bản nhất. Người gây thương tích cho người khác vừa có thể bị xử lý theo luật hành chính hoặc hình sự, vừa phải bồi thường dân sự cho người bị hại.
Quyền được khai sinh, khai tử, có quốc tịch. Mỗi đứa trẻ sinh ra có quyền được khai sinh, kể cả khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn hoặc chưa xác định được cha. Đây là quyền của đứa trẻ, không phải ân huệ của người lớn.
Quyền tài sản: không chỉ là thứ cầm nắm được
Khi nghe chữ “tài sản”, người ta thường nghĩ tới nhà, xe, vàng, tiền mặt. Bộ luật Dân sự định nghĩa rộng hơn: tài sản gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, kể cả khi không có vật nào để cầm.
Ví dụ giả định đời thường. Bà Năm cho hàng xóm mượn một khoản tiền; từ lúc đó bà có một quyền tài sản là quyền đòi nợ. Quyền này có thể được để lại cho con nếu bà mất trước khi được trả, và con bà có quyền yêu cầu người vay trả tiếp. Anh Tư có quyền sử dụng đất được ghi nhận trên giấy chứng nhận; quyền này là tài sản, có thể chuyển nhượng, thế chấp, để thừa kế theo điều kiện luật đất đai. Một bạn trẻ viết phần mềm nhỏ có quyền tài sản đối với chương trình đó theo luật sở hữu trí tuệ.
Hiểu quyền tài sản theo nghĩa rộng giúp bạn không bỏ sót khi lập danh sách tài sản gia đình, khi làm di chúc hoặc khi chia tài sản chung. Những thứ hay bị quên là tiền người khác đang nợ, tiền gửi tiết kiệm, phần vốn góp trong một hộ kinh doanh, quyền thuê nhà còn thời hạn, quyền đòi tiền bảo hiểm. Danh mục giấy tờ cần giữ để chứng minh từng loại quyền này có bài riêng trong danh mục hiểu luật cơ bản.
Một lưu ý: có quyền tài sản không có nghĩa được dùng tài sản tuỳ ý. Quyền sở hữu đi kèm nghĩa vụ không gây thiệt hại cho người khác, không làm ô nhiễm, không lấn ranh giới. Chủ nhà vẫn phải tôn trọng quyền của người thuê trong thời hạn hợp đồng.
Quyền của bạn gặp quyền của người khác: giới hạn nằm ở đâu
Quyền không tuyệt đối. Hiến pháp ghi nhận quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì những lý do như quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khoẻ cộng đồng. Ngoài những trường hợp đó, không ai được tự ý hạn chế quyền của bạn.
Thực hiện quyền không được xâm phạm quyền người khác. Bộ luật Dân sự đặt nguyên tắc: việc xác lập, thực hiện quyền dân sự không được xâm phạm lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Bạn có quyền mở nhạc trong nhà mình, nhưng không đến mức làm hàng xóm mất ngủ hằng đêm.
Hai quyền nhân thân va nhau. Quyền được thông tin của người này có thể va với quyền bí mật đời tư của người kia. Khi đó luật nhìn vào mục đích, mức độ cần thiết và cách thức. Đưa tin một sự việc có ích cho cộng đồng khác với phơi bày đời tư để câu tương tác.
Thoả thuận tự do nhưng có ranh. Các bên được tự do thoả thuận về tài sản, nhưng thoả thuận không được trái điều cấm của luật và đạo đức xã hội. Một giấy cam kết “nếu không trả nợ thì phải làm việc không công” không được pháp luật bảo vệ.
Dùng quyền để gây hại. Lạm dụng quyền, tức dùng quyền của mình chủ yếu để gây thiệt hại cho người khác, không được pháp luật bảo vệ, dù trên giấy quyền đó có thật.
Khi bạn nghĩ quyền của mình bị xâm phạm
Phần này chỉ là trình tự chung để sắp xếp suy nghĩ, không thay cho tư vấn về việc cụ thể. Mỗi bước đều có thể dừng nếu chuyện đã được giải quyết.
- Gọi tên quyền bị xâm phạm: là quyền nhân thân (hình ảnh, danh dự, đời tư) hay quyền tài sản (tiền, nhà, đất). Cách gọi tên quyết định con đường tiếp theo.
- Ghi lại sự việc theo thứ tự thời gian: ai làm gì, khi nào, thiệt hại ra sao. Giữ lại bằng chứng hợp pháp như tin nhắn, ảnh chụp, giấy tờ; không tự ý thu thập đời tư của bên kia.
- Nói chuyện trực tiếp với bên kia, nêu rõ yêu cầu: gỡ ảnh, cải chính thông tin, trả lại tài sản, bồi thường. Nhiều việc dừng ở bước này.
- Nếu không xong, đề nghị hoà giải ở cơ sở, nơi tổ hoà giải giúp hai bên ngồi lại, hoặc nhờ nền tảng mạng xã hội gỡ nội dung vi phạm theo quy trình của họ.
- Khi thiệt hại lớn hoặc bên kia không hợp tác, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý nếu bạn thuộc diện được hỗ trợ, để biết nên khiếu nại, tố cáo hay khởi kiện.
Khi nhờ AI sắp xếp sự việc, thay tên người, tên trang, số điện thoại bằng ký hiệu chung. Đừng dán ảnh chân dung, giấy tờ tuỳ thân của bất kỳ ai, kể cả của chính bạn, vào công cụ AI công cộng.
Hiểu lầm hay gặp về hai nhóm quyền
“Ảnh chụp ở nơi công cộng thì ai cũng được dùng.” Chụp được không có nghĩa dùng vào mục đích gì cũng được. Dùng ảnh người khác để quảng cáo, chế giễu hoặc gắn với nội dung xúc phạm vẫn có thể xâm phạm quyền đối với hình ảnh và danh dự.
“Người đã mất thì không còn quyền gì.” Tài sản của người mất thành di sản; còn danh dự, hình ảnh, bí mật đời tư vẫn được bảo vệ ở mức độ nhất định qua yêu cầu của người thân.
“Ký giấy rồi thì mất quyền.” Có những quyền nhân thân không từ bỏ được bằng một tờ giấy. Một cam kết từ bỏ hoàn toàn quyền được bảo vệ sức khoẻ, danh dự thường không có giá trị.
“Nợ không có giấy thì không phải tài sản.” Quyền đòi nợ tồn tại khi có việc cho vay thật; giấy tờ chỉ là cách chứng minh. Không có giấy thì việc chứng minh khó hơn, chứ quyền không tự mất.
“Quyền tài sản chỉ của người lớn.” Trẻ em cũng có tài sản riêng, như tiền được tặng, tài sản được thừa kế. Cha mẹ quản lý thay nhưng phải vì lợi ích của con.
Câu hỏi thường gặp
Quyền nhân thân có được để lại thừa kế không?
Không. Thừa kế chỉ áp dụng cho tài sản và quyền tài sản. Tuy vậy, sau khi một người mất, người thân vẫn có quyền yêu cầu bảo vệ danh dự, hình ảnh, bí mật đời tư của người đó theo quy định. Đây là quyền yêu cầu bảo vệ, không phải nhận thừa kế quyền nhân thân.
Tên tài khoản mạng xã hội có phải tài sản không?
Câu hỏi này còn nhiều cách nhìn. Tài khoản gắn với điều khoản của nền tảng, thường không cho chuyển nhượng. Phần thu nhập phát sinh từ tài khoản là tài sản. Nếu có tranh chấp về tài khoản có giá trị thương mại, nên hỏi luật sư vì luật và thực tiễn còn đang phát triển.
Giọng nói có phải quyền nhân thân không?
Pháp luật dân sự bảo vệ hình ảnh và bí mật đời tư rõ ràng; giọng nói được bảo vệ qua nhiều quy định khác nhau, kể cả quy định về dữ liệu cá nhân. Chuyện giọng nói bị nhân bản bằng AI có trang AI Hiện Thân viết riêng. Việc cụ thể nên hỏi người có chuyên môn.
Bị người khác dùng tên mình vay tiền thì mình có phải trả không?
Về nguyên tắc, người không tham gia giao dịch không có nghĩa vụ trả nợ phát sinh từ giao dịch đó. Bạn nên báo ngay cho bên cho vay và cơ quan có thẩm quyền, giữ bằng chứng mình không ký, không nhận tiền. Thủ đoạn mạo danh có trang AI Bảo Mật viết riêng.
Tài sản chung của vợ chồng có phải quyền tài sản của từng người không?
Tài sản chung thuộc sở hữu chung hợp nhất của cả hai, mỗi người không có phần riêng xác định khi hôn nhân còn. Khi ly hôn hoặc một người mất, tài sản chung mới được chia. Phần này có danh mục hôn nhân, gia đình và thừa kế viết chi tiết.
Bồi thường tổn thất tinh thần là bồi thường cho quyền nào?
Thường là khi quyền nhân thân bị xâm phạm, như sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín. Người gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại vật chất và một khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Mức cụ thể do các bên thoả thuận hoặc toà án quyết định theo quy định hiện hành.