Khi cha mẹ ly hôn, nếu hai người thoả thuận được ai trực tiếp nuôi con thì toà thường công nhận, miễn thoả thuận đó bảo đảm quyền lợi của con. Không thoả thuận được thì toà quyết định, và thước đo duy nhất là quyền lợi về mọi mặt của đứa trẻ, chứ không phải ai đúng ai sai trong hôn nhân.
Luật Hôn nhân và gia đình có hai mốc tuổi được nhắc nhiều: con dưới 36 tháng tuổi về nguyên tắc giao cho mẹ trực tiếp nuôi nếu mẹ đủ điều kiện, và con từ đủ 7 tuổi thì toà phải xem xét nguyện vọng của con. Ngoài hai mốc đó là cả một vùng toà cân nhắc theo hoàn cảnh. Bài viết giải thích nguyên lý; với vụ việc của bạn, kiểm văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn.
Thước đo của toà: quyền lợi của con, không phải phần thắng của cha hay mẹ
Trong nhiều cuộc ly hôn, quyền nuôi con được nói như một thứ để "giành". Cách nghĩ đó làm cha mẹ dồn sức chứng minh người kia tệ thế nào, trong khi điều toà thực sự hỏi là: ở với ai thì đứa trẻ được chăm sóc, học hành, lớn lên ổn định hơn. Một người cha từng có lỗi trong hôn nhân vẫn có thể là người nuôi con tốt; một người mẹ thu nhập cao chưa chắc có thời gian ở bên con.
Toà thường nhìn vào điều kiện vật chất như chỗ ở, thu nhập ổn định, khoảng cách đến trường; điều kiện tinh thần như thời gian dành cho con, sự gắn bó hiện có, người hỗ trợ trong gia đình; và sự ổn định, tức là để con tiếp tục môi trường quen thuộc thay vì xáo trộn thêm. Thu nhập không phải yếu tố quyết định tuyệt đối, vì người không trực tiếp nuôi vẫn phải cấp dưỡng.
Một điểm hay bị bỏ quên: ly hôn chỉ chấm dứt quan hệ vợ chồng, không chấm dứt quan hệ cha mẹ và con. Người không trực tiếp nuôi vẫn là cha, là mẹ, vẫn có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục con.
Các mốc tuổi của con và điều luật quan tâm
Bảng dưới gom lại những điểm tuổi tác ảnh hưởng đến cách toà giải quyết. Đây là nguyên tắc chung; mỗi ô vẫn có ngoại lệ tuỳ hoàn cảnh.
| Tuổi của con | Nguyên tắc chung | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Dưới 36 tháng tuổi | Giao cho mẹ trực tiếp nuôi nếu mẹ đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục | Cha mẹ có thể thoả thuận khác nếu phù hợp với lợi ích của con; mẹ không đủ điều kiện thì toà cân nhắc giao cha |
| Từ 36 tháng đến dưới 7 tuổi | Toà quyết định theo quyền lợi về mọi mặt của con | Không có ưu tiên mặc định cho cha hay mẹ; chứng cứ về việc chăm con hằng ngày rất quan trọng |
| Từ đủ 7 tuổi trở lên | Toà phải xem xét nguyện vọng của con | Nguyện vọng được xem xét, không phải mệnh lệnh; toà vẫn cân nhắc lợi ích tổng thể |
| Đã thành niên | Không còn đặt vấn đề giao con cho ai nuôi | Con thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động, không có tài sản tự nuôi mình vẫn được cha mẹ chăm lo, cấp dưỡng |
Cách toà hỏi ý kiến con thường nhẹ nhàng, có khi trao đổi riêng, tránh để con phải nói trước mặt cả cha lẫn mẹ. Cha mẹ không nên dặn trước câu trả lời hay hứa thưởng để con chọn mình; điều đó làm con tổn thương và toà cũng nhận ra.
Những chứng cứ thực sự có ích khi tranh chấp quyền nuôi con
Chứng cứ về việc ai đang chăm con hằng ngày. Ai đưa đón đi học, ai đi họp phụ huynh, ai đưa con đi khám bệnh, ai ngủ cùng con. Xác nhận của nhà trường, sổ tiêm chủng, hoá đơn khám bệnh, tin nhắn trao đổi với giáo viên đều cho toà thấy sự gắn bó thật.
Chỗ ở và sự ổn định. Giấy tờ chứng minh chỗ ở hợp pháp, phòng riêng hay góc học tập của con, khoảng cách tới trường hiện tại. Nếu bạn phải chuyển nơi ở, hãy trình bày kế hoạch cụ thể để con ít bị xáo trộn.
Thu nhập và thời gian. Xác nhận thu nhập, hợp đồng lao động, lịch làm việc. Với người đi làm xa hay làm ca đêm, nên có kế hoạch rõ: ai ở nhà cùng con trong những giờ đó.
Người hỗ trợ trong gia đình. Ông bà, anh chị em sẵn sàng giúp đưa đón, chăm con khi ốm là điểm cộng. Ghi rõ ai, ở đâu, giúp việc gì.
Hành vi gây nguy hiểm cho con nếu có. Bạo lực, nghiện rượu, dùng chất kích thích, bỏ mặc con là những thông tin toà xem xét nghiêm túc, nhưng phải có chứng cứ: biên bản của công an, chính quyền, giấy khám, lời người làm chứng. Lời cáo buộc không chứng cứ thường phản tác dụng.
Quyền thăm nom của người không trực tiếp nuôi con
Sau ly hôn, người không trực tiếp nuôi có quyền thăm nom con, và không ai được cản trở. Cách thăm nom do cha mẹ thoả thuận: cuối tuần nào, ngày lễ nào, có được đón con về nhà ngủ lại không, mùa hè chia ra sao. Thoả thuận càng cụ thể, sau này càng ít va chạm. Một lịch ghi "thăm con khi thuận tiện" nghe êm tai nhưng là nguồn gốc của nhiều cuộc cãi nhau.
Người trực tiếp nuôi không được lấy việc người kia chậm cấp dưỡng làm lý do chặn thăm con, và người kia cũng không được lấy việc bị chặn thăm làm lý do ngừng cấp dưỡng. Đó là hai nghĩa vụ riêng; vi phạm bên nào thì xử lý theo đường của bên đó.
Luật chỉ cho phép hạn chế quyền thăm nom khi người thăm nom lạm dụng việc đó để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, giáo dục con. Muốn hạn chế, người trực tiếp nuôi phải yêu cầu toà, không tự ý cấm đoán. Ví dụ giả định: người cha mỗi lần đón con đều nói xấu mẹ, đưa con đi quá giờ hẹn nhiều lần, có lần để con ở một mình ban đêm; người mẹ ghi lại từng lần với thời gian, tin nhắn, rồi mới đưa ra toà.
Khi muốn thay đổi người trực tiếp nuôi con
Quyết định giao con không cố định mãi mãi. Cha, mẹ hoặc một số cá nhân, tổ chức theo quy định có thể yêu cầu thay đổi khi hoàn cảnh đổi khác. Trình tự chung như sau:
- Xác định lý do: cha mẹ đã thoả thuận lại phù hợp với lợi ích của con, hoặc người đang nuôi không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, giáo dục con.
- Thu thập chứng cứ cho lý do đó: thay đổi chỗ ở, sức khoẻ, việc làm, kết quả học tập và tình trạng của con, xác nhận của nhà trường hay chính quyền.
- Nếu hai bên thoả thuận được, nộp yêu cầu công nhận sự thoả thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con tại toà có thẩm quyền.
- Nếu không thoả thuận được, nộp đơn khởi kiện yêu cầu thay đổi; toà sẽ hoà giải và xem xét như một tranh chấp.
- Với con từ đủ bảy tuổi, chuẩn bị tinh thần là toà sẽ hỏi nguyện vọng của con lần nữa.
- Sau khi có quyết định mới, điều chỉnh lại việc cấp dưỡng và lịch thăm nom cho khớp.
Đừng tự ý đón con về ở hẳn rồi mới đi làm thủ tục. Việc giữ con trái với quyết định đã có hiệu lực có thể bị xử lý, và làm bạn mất điểm trong mắt toà.
Trong lúc chờ toà quyết định: những việc nên giữ và nên tránh
Giữ nếp sinh hoạt của con. Khoảng thời gian từ lúc nộp đơn đến khi có quyết định có thể kéo dài nhiều tháng. Con vẫn đi học, vẫn ăn ngủ đúng giờ, vẫn gặp cả cha lẫn mẹ nếu an toàn. Sự ổn định trong giai đoạn này vừa tốt cho con, vừa là thứ toà nhìn thấy khi đánh giá ai đang chăm con chu đáo.
Không biến con thành người đưa tin. Nhắn qua con những câu như "về bảo bố gửi tiền" hay hỏi con ở nhà bên kia có ai lạ không đặt đứa trẻ vào giữa hai người lớn. Việc cần trao đổi thì cha mẹ nói thẳng với nhau, bằng tin nhắn ngắn, đúng việc.
Không giấu con hay đưa con đi nơi khác. Tự ý đưa con về quê, chuyển trường, cắt liên lạc với người kia khi chưa có quyết định thường bị coi là hành vi cản trở, gây bất lợi cho chính người làm.
Ghi chép đều đặn, ngắn gọn. Một cuốn sổ ghi ngày, việc đã làm cho con, những lần thăm nom theo hẹn hay lỡ hẹn. Ghi sự việc, không ghi cảm xúc hay phán xét. Sổ ghi đều đặn có giá trị hơn một xấp ảnh chụp vội lúc sắp ra toà.
Tìm hỗ trợ cho con nếu cần. Trẻ có biểu hiện lo âu, sa sút học tập khi cha mẹ chia tay là điều thường gặp. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, nhờ chuyên viên tâm lý học đường; cách nói chuyện với con theo từng tuổi có ở các trang chuyên về gia đình như AI Gia Đình.
Hỏi AI để chuẩn bị, đừng để AI phán ai được nuôi con
Câu hỏi "ai sẽ được nuôi con" không có câu trả lời nào AI đưa ra được, vì nó phụ thuộc vào chứng cứ và đánh giá của thẩm phán. Nhưng AI giúp được ở phần chuẩn bị. Câu lệnh mẫu: "Một người mẹ có con năm tuổi, sắp ly hôn và muốn trực tiếp nuôi con. Theo nguyên lý luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, liệt kê các nhóm chứng cứ toà thường quan tâm và câu hỏi người mẹ nên tự trả lời trước khi nộp đơn. Không đánh giá khả năng thắng."
Với kết quả AI trả về, bạn kiểm ba điểm: mốc tuổi có đúng như luật hiện hành không, có câu nào kiểu "chắc chắn được" hay "chắc chắn mất" không, và có lời khuyên nào đi ngược lợi ích của con, như dặn con nói gì với toà. Gặp những chỗ đó, bỏ qua.
Che tên con, tên trường, địa chỉ trước khi kể với AI. Thông tin về trẻ em là loại cần giữ kín hơn cả. Khi tranh chấp đã căng, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý nếu thuộc diện được trợ giúp, để có người xem chứng cứ thật của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người mẹ không có việc làm ổn định có bị mất quyền nuôi con không?
Không tự động mất. Thu nhập là một yếu tố, nhưng toà xem tổng thể: thời gian chăm con, sự gắn bó, chỗ ở, người hỗ trợ. Người không trực tiếp nuôi vẫn phải cấp dưỡng, nên khoảng cách thu nhập giữa hai bên được bù một phần bằng nghĩa vụ đó.
Có thể chia mỗi người nuôi một con không?
Có, nếu cha mẹ thoả thuận hoặc toà thấy phù hợp với lợi ích của từng con. Toà thường cân nhắc thêm việc anh chị em có nên được ở cùng nhau không, nhất là khi các con còn nhỏ và gắn bó với nhau.
Con từ đủ bảy tuổi chọn ở với cha thì toà có buộc phải theo không?
Toà phải xem xét nguyện vọng của con, nhưng không bắt buộc làm theo trong mọi trường hợp. Nếu ở với người con chọn không bảo đảm lợi ích của con, toà có thể quyết định khác và giải thích lý do trong bản án hoặc quyết định.
Ông bà có quyền yêu cầu được nuôi cháu sau khi cha mẹ ly hôn không?
Thông thường người trực tiếp nuôi là cha hoặc mẹ. Ông bà có thể được giao trông nom trong trường hợp cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện, theo quy định về giám hộ. Ông bà cũng có thể đóng vai người hỗ trợ trong kế hoạch nuôi con của một bên.
Sau ly hôn có được đổi họ của con theo họ mẹ không?
Việc thay đổi họ cho con chưa thành niên thực hiện theo thủ tục hộ tịch, cần sự đồng ý của cha mẹ và của con nếu con từ đủ chín tuổi theo quy định hiện hành. Một bên không thể tự ý đổi. Bạn nên hỏi cơ quan hộ tịch nơi cư trú về hồ sơ cụ thể.
Người không nuôi con có được đưa con ra nước ngoài du lịch không?
Việc đưa con ra nước ngoài liên quan tới hộ chiếu và sự đồng ý của cha mẹ theo quy định xuất nhập cảnh. Cách tốt nhất là hai bên thoả thuận rõ bằng văn bản về chuyến đi, thời gian về, liên lạc trong thời gian đi, để tránh tranh chấp hoặc bị hiểu là giữ con trái phép.