Chatbot có thể đưa ra một điều luật, một số nghị định hay một án lệ nghe rất thật nhưng không tồn tại, hoặc có tồn tại nhưng nói về chuyện khác. Điều này không phải lỗi hiếm mà là hệ quả của cách AI tạo câu chữ. Vì vậy mọi căn cứ pháp lý trong câu trả lời của AI chỉ là manh mối để bạn đi tìm, không phải điều đã được xác nhận.
Tin tốt là kiểm một căn cứ không khó như nhiều người nghĩ. Với một quy trình đơn giản, bạn mất khoảng mười phút để biết điều AI nói có trong văn bản chính thức hay không. Bài này giải thích vì sao AI bịa, những kiểu bịa hay gặp nhất, dấu hiệu để nghi ngờ và cách kiểm từng bước.
Vì sao AI bịa được những điều luật nghe rất thật
Mô hình ngôn ngữ tạo câu trả lời bằng cách dự đoán chữ nào nên đứng tiếp theo, dựa trên hàng tỉ câu đã học. Câu trích dẫn pháp luật ở Việt Nam có khuôn rất đều: "theo khoản mấy Điều mấy của Luật gì năm nào", "Nghị định số mấy năm nào của Chính phủ quy định về việc gì". Khuôn càng đều thì AI càng dễ sinh ra một câu đúng khuôn, và câu đúng khuôn thì nghe như thật, dù các con số bên trong là ghép ngẫu nhiên.
AI cũng không có thói quen nói "không biết". Khi bạn hỏi "điều nào quy định chuyện này", nó được huấn luyện để đưa ra câu trả lời hữu ích, nên thường chọn một điều cụ thể thay vì thừa nhận không chắc. Với những công cụ có chức năng tìm kiếm trên mạng, tình hình khá hơn nhưng không hết: nó có thể dẫn một bài viết cũ, một trang không chính thức, hoặc tóm tắt sai chính trang nó vừa đọc.
Cuối cùng, kho chữ AI học về pháp luật Việt Nam nhỏ hơn nhiều so với tiếng Anh, lại pha trộn văn bản chính thức với bài báo, bài tư vấn, bình luận trên diễn đàn. Những chỗ dữ liệu mỏng là chỗ AI dễ lấp bằng phỏng đoán nhất, và đáng tiếc đó thường là những câu hỏi rất đời thường mà ít người viết kỹ.
Sáu kiểu bịa hay gặp nhất
Văn bản có thật, số điều sai. Tên luật đúng, nhưng điều được dẫn lại quy định chuyện khác. Đây là kiểu khó phát hiện nhất vì khi tra tên văn bản, bạn thấy nó có thật và dễ yên tâm luôn.
Số hiệu hoặc năm ban hành sai. AI nhớ đại ý một nghị định nhưng ghép nhầm số hiệu với năm, hoặc lấy số của một nghị định khác cùng lĩnh vực.
Văn bản không tồn tại. Một tên văn bản hợp lý, đúng khuôn, nhưng tra ở đâu cũng không thấy. Thường gặp khi bạn hỏi về một tình huống hẹp mà luật chỉ quy định chung.
Trích nguyên văn bịa. AI đặt một đoạn trong ngoặc kép như thể chép từ luật, nhưng thực ra đó là câu nó tự diễn đạt. Có khi ý gần đúng, có khi đổi hẳn nghĩa vì thêm hay bớt chữ "không", "được", "trừ trường hợp".
Án lệ, bản án bịa. Việt Nam có án lệ do Toà án nhân dân tối cao công bố, đánh số thứ tự. AI có thể đưa ra một số án lệ không có thật, hoặc kể một bản án "tương tự" với tình tiết do nó dựng lên.
Mượn khái niệm nước ngoài. Dùng thuật ngữ, thủ tục của hệ thống pháp luật khác rồi trình bày như thể của Việt Nam. Dấu hiệu là những thủ tục nghe quen trên phim ảnh nhưng bạn chưa bao giờ nghe ai nói ở đây.
Dấu hiệu nên nghi ngờ ngay
Không phải câu trả lời nào có số điều cũng là bịa. Nhưng các dấu hiệu dưới đây cho thấy bạn nên kiểm kỹ trước khi dùng thông tin đó cho việc gì:
- Bạn hỏi một câu rất chung chung mà AI trả lời bằng căn cứ cực kỳ cụ thể, có cả khoản, điểm, số văn bản.
- Mức tiền, thời hạn, tỷ lệ được nêu tròn trịa và chắc nịch, không kèm câu dặn kiểm văn bản hiện hành.
- Đoạn "trích nguyên văn" dài, văn phong mượt như văn nói, không giống cách viết khô và chặt của văn bản luật.
- Hỏi lại cùng câu đó ở cuộc trò chuyện mới thì nhận được số điều khác.
- Khi bạn hỏi "có chắc không", AI xin lỗi rồi đưa ra một số khác cũng chắc nịch như lần trước.
- Tên văn bản dài lê thê, ghép nhiều lĩnh vực, hoặc dùng cách gọi tên cơ quan không còn đúng với bộ máy hiện nay.
- Câu trả lời không phân biệt luật, nghị định, thông tư, cứ gọi chung là "luật quy định".
Gặp một trong các dấu hiệu này không có nghĩa câu trả lời sai hoàn toàn. Phần giải thích nguyên lý đôi khi vẫn đúng trong khi phần số liệu thì bịa. Việc của bạn là tách hai phần đó ra và chỉ tin phần đã kiểm được.
Quy trình kiểm một căn cứ trong mười phút
Quy trình dưới đây làm được trên điện thoại. Bạn không cần biết luật, chỉ cần cẩn thận và kiên nhẫn đọc nguyên văn.
- Gom căn cứ thành danh sách. Chép riêng mọi tên văn bản, số điều, mức tiền, thời hạn mà AI nêu. Mỗi dòng một căn cứ, ghi kèm câu AI dùng nó để kết luận.
- Tìm văn bản ở nguồn chính thức. Gõ tên hoặc số hiệu vào cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước hoặc Công báo, không dừng ở trang tin tổng hợp. Không tìm thấy ở nguồn chính thức thì gạch dòng đó, coi như không có.
- Xem tình trạng hiệu lực. Văn bản còn hiệu lực toàn bộ, một phần, hay đã bị thay thế. Phần này có bài riêng ngay trong chuyên mục; kỹ thuật tra chi tiết theo số hiệu có ở trang AI Tra Cứu.
- Mở đúng điều được dẫn và đọc nguyên văn. Đọc cả các khoản trước và sau, vì nhiều điều có câu "trừ trường hợp" hoặc dẫn sang một điều khác.
- So với câu kết luận của AI. Điều luật nói gì, AI hiểu thành gì. Chú ý chữ "được" và "phải", "có thể" và "có quyền", vì chúng khác nhau rất xa.
- Ghi lại nguồn. Lưu tên văn bản, số điều và nơi bạn đã đọc. Lần sau khi nói chuyện với bên kia hay với người có nghề, bạn có căn cứ rõ ràng thay vì "AI bảo vậy".
Nếu sau mười phút bạn vẫn không tìm thấy căn cứ, đó là thông tin quan trọng chứ không phải thất bại. Có thể vấn đề của bạn được quy định ở chỗ khác, có thể nó thuộc phần thoả thuận giữa các bên chứ không do luật định sẵn. Lúc đó, câu hỏi nên chuyển sang người có nghề.
Câu lệnh giúp giảm bịa ngay từ đầu
Không câu lệnh nào chặn được hoàn toàn chuyện bịa, nhưng một vài câu dặn làm AI thận trọng hơn và dễ lộ chỗ không chắc hơn:
- "Chỉ nêu tên văn bản khi chắc chắn văn bản đó tồn tại. Nếu không chắc số điều, hãy nói rõ là không chắc thay vì đoán."
- "Tách câu trả lời làm hai phần: phần nguyên lý chung và phần căn cứ cụ thể. Phần căn cứ ghi mức độ chắc chắn cho từng dòng."
- "Không trích nguyên văn. Diễn đạt lại bằng lời của mình và ghi rõ đó là diễn đạt lại."
- "Nếu câu hỏi này phụ thuộc vào văn bản có thể đã thay đổi gần đây, hãy nói điều đó ra."
- "Liệt kê những gì người hỏi cần tự kiểm trong văn bản chính thức trước khi dùng thông tin này."
Những câu dặn này đặc biệt hữu ích với công cụ không có chức năng tìm kiếm. Với công cụ có tìm kiếm, thêm câu "chỉ dẫn nguồn là văn bản chính thức hoặc trang của cơ quan nhà nước, không dẫn bài tư vấn" sẽ lọc bớt nguồn kém tin cậy.
Nguồn nào tin được tới đâu
Không phải mọi chỗ có chữ "luật" trên mạng đều có giá trị như nhau. Bảng dưới xếp các nguồn theo mức tin cậy để bạn biết dừng kiểm ở đâu.
| Nguồn | Mức tin cậy | Dùng thế nào |
|---|---|---|
| Văn bản gốc trên cơ sở dữ liệu chính thức, Công báo | Cao nhất | Là nơi cuối cùng để xác nhận căn cứ |
| Văn bản hợp nhất do cơ quan có thẩm quyền công bố | Cao, tiện đọc | Gom bản gốc và các lần sửa đổi vào một chỗ; vẫn đối chiếu bản gốc khi có điểm quan trọng |
| Trang thông tin của cơ quan nhà nước, hỏi đáp chính sách | Khá | Tốt để hiểu cách áp dụng; xem ngày đăng |
| Bài viết của luật sư, báo chí | Trung bình, tuỳ người viết | Tham khảo cách giải thích; kiểm ngày viết và văn bản được dẫn |
| Diễn đàn, nhóm mạng xã hội | Thấp | Chỉ để biết người khác gặp gì; không dùng làm căn cứ |
| Câu trả lời của AI | Chưa xác định | Là manh mối, mọi căn cứ phải đi qua các dòng phía trên |
Câu trả lời của AI nằm cuối bảng không phải vì AI kém, mà vì nó không phải là nguồn: nó là bản tổng hợp không kèm bảo đảm. Giá trị của nó là chỉ đường nhanh tới nguồn, nếu bạn chịu đi tiếp đoạn đường đó.
Khi căn cứ bịa gây hại thật
Một căn cứ bịa nằm trong ghi chú riêng của bạn thì vô hại. Nó bắt đầu gây hại khi bị đem ra dùng: trích vào tin nhắn gửi bên kia, viết vào đơn gửi cơ quan nhà nước, hay dựa vào đó để quyết định không làm một việc đáng ra phải làm. Bên kia hoặc cán bộ tiếp nhận chỉ cần tra là thấy sai, và bạn mất uy tín ngay ở lần đầu nói chuyện. Tệ hơn, bạn có thể bỏ lỡ một thời hạn thật vì tin vào một thời hạn bịa.
Ví dụ giả định: một người ở Đồng Nai hỏi AI về tranh chấp tiền đặt cọc mua xe cũ, AI dẫn một điều khoản về "phạt gấp ba lần tiền cọc". Người này nhắn cho bên bán đòi gấp ba, bên bán tra lại và trả lời rằng không có quy định đó. Câu chuyện đang có thể thương lượng biến thành căng thẳng chỉ vì một con số chưa kiểm. Nếu đã kiểm, người mua sẽ biết mức phạt cọc chủ yếu phụ thuộc vào thoả thuận và quy định chung của Bộ luật Dân sự về đặt cọc, rồi đọc lại giấy đặt cọc của chính mình trước.
Khi chuyện đã tới mức phải viết đơn, gửi văn bản cho bên kia hay đứng trước một quyết định có hậu quả lớn, đó là lúc có một người có nghề đọc lại. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) và đưa luôn danh sách căn cứ đã kiểm, để buổi trao đổi đi thẳng vào phần chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ AI có gắn chức năng tìm kiếm thì còn bịa điều luật không?
Ít hơn nhưng vẫn có. Công cụ có thể dẫn một trang cũ, một bài tư vấn không chính xác, hoặc tóm tắt sai chính trang nó đọc. Đường dẫn nguồn giúp bạn kiểm nhanh hơn, nhưng vẫn phải mở ra đọc, không chỉ nhìn thấy có nguồn là yên tâm.
Hỏi AI "điều luật này có thật không" thì nó có tự phát hiện mình bịa không?
Không đáng tin. AI thường xin lỗi rồi đưa ra một căn cứ khác, cũng có thể sai. Việc xác nhận một văn bản có tồn tại phải làm ở nguồn chính thức, không thể giao lại cho chính công cụ vừa đưa ra căn cứ đó.
Văn bản hợp nhất là gì và có dùng thay văn bản gốc được không?
Văn bản hợp nhất gom nội dung văn bản gốc và các lần sửa đổi, bổ sung vào một bản cho dễ đọc. Nó rất tiện để hiểu quy định hiện hành, nhưng ở những điểm quan trọng nên đối chiếu thêm văn bản gốc và văn bản sửa đổi.
AI nói đúng nguyên lý nhưng sai số điều thì có nên dùng tiếp phần giải thích không?
Có thể dùng phần giải thích để hiểu vấn đề, nhưng đừng trích nó như thể đó là luật. Khi trao đổi với người khác, hãy dẫn đúng văn bản bạn đã tự đọc, diễn đạt theo nguyên văn văn bản đó, và bỏ hẳn số điều sai.
Tra cứu văn bản pháp luật trên điện thoại có khó không?
Không khó nếu bạn biết tên hoặc số hiệu văn bản. Khó hơn khi chỉ biết nội dung, vì phải đoán từ khoá. Trang AI Tra Cứu có hướng dẫn kỹ thuật tìm văn bản theo số hiệu, cơ quan ban hành và tình trạng hiệu lực.
Có phải mọi câu trả lời luật của AI đều sai?
Không. Nhiều câu trả lời về nguyên lý chung khá đúng và giúp người không học luật hiểu nhanh. Vấn đề là bạn không biết trước câu nào đúng câu nào sai, nên phần căn cứ cụ thể luôn phải kiểm, còn phần nguyên lý dùng để định hướng.