Tin nhắn, ảnh chụp, ghi âm, video có thể được dùng làm chứng cứ trong vụ việc dân sự khi chúng được thu thập hợp pháp, giữ nguyên trạng và có trình bày rõ xuất xứ. Bộ luật Tố tụng dân sự coi tài liệu nghe được, nhìn được và dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ; điều quyết định là toà có tin rằng tài liệu đó là thật, không bị cắt ghép, và được thu đúng cách hay không.
Hai sai lầm hay gặp đi theo hai chiều ngược nhau: người thì xoá mất đoạn chat quan trọng vì nghĩ “tin nhắn không có giá trị”, người thì cài phần mềm nghe lén điện thoại của người khác để “lấy bằng chứng” và tự đưa mình vào vòng vi phạm. Bài này chỉ cách giữ chứng cứ đời thường cho đúng, và những ranh giới không được bước qua.
Vì sao chứng cứ điện tử vẫn bị nghi ngờ
Một tấm ảnh chụp màn hình chỉ là một tấm ảnh. Bất kỳ ai cũng có thể dựng một đoạn chat giả, sửa tên tài khoản, sửa giờ gửi. Giọng nói ngày nay cũng có thể được tạo giả bằng phần mềm. Vì vậy, khi bạn nộp một tấm ảnh chụp màn hình, câu hỏi tự nhiên của bên kia và của toà là: tấm ảnh này lấy từ đâu, ai chụp, lúc nào, có chỉnh sửa gì không.
Pháp luật tố tụng yêu cầu tài liệu nghe được, nhìn được phải kèm văn bản trình bày của người có tài liệu về xuất xứ, hoặc văn bản xác nhận xuất xứ, hoặc văn bản về sự việc liên quan tới việc ghi âm, ghi hình. Với dữ liệu điện tử, giá trị chứng cứ được xem xét theo độ tin cậy của cách khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi và cách bảo đảm tính toàn vẹn, theo pháp luật về giao dịch điện tử.
Nói gọn: chứng cứ điện tử có giá trị, nhưng bạn phải chuẩn bị để chứng minh nó thật. Phần lớn công việc đó làm được ngay từ bây giờ, khi tranh chấp mới bắt đầu, và gần như không làm lại được nếu để muộn.
Lưu tin nhắn, ảnh chụp cho đúng cách
Những việc dưới đây không tốn tiền, chỉ tốn chút công, nhưng làm tăng đáng kể độ tin cậy của chứng cứ:
- Không xoá đoạn chat, không xoá tài khoản, không đổi điện thoại vội. Thiết bị gốc là thứ quý nhất nếu sau này cần giám định.
- Chụp màn hình đầy đủ: thấy tên hoặc ảnh đại diện của tài khoản bên kia, ngày giờ, và cả những tin nhắn trước, sau để thấy ngữ cảnh. Chụp nối tiếp, không bỏ đoạn giữa.
- Dùng chức năng xuất hoặc sao lưu toàn bộ cuộc trò chuyện nếu ứng dụng có, lưu thêm một bản ra máy tính hoặc ổ lưu trữ riêng.
- Ghi lại thông tin tài khoản của bên kia: tên hiển thị, số điện thoại đăng ký hoặc đường dẫn hồ sơ, ghi vào giấy, không chỉ trong điện thoại.
- Với ảnh, video tự chụp: giữ file gốc từ máy ảnh hoặc điện thoại, không gửi qua ứng dụng nén ảnh rồi dùng bản đã nén làm bản chính.
- Viết một tờ ghi chú: ai chụp, chụp bằng thiết bị gì, lúc nào, ở đâu, chụp để ghi nhận sự việc gì. Đây là nền của văn bản trình bày xuất xứ khi nộp.
Nếu tin nhắn có nội dung bên kia thừa nhận nợ, hứa trả, thừa nhận gây hư hỏng, hãy đánh dấu riêng. Đó thường là những tin nhắn đáng giá nhất trong cả cuộc trò chuyện.
Ghi âm, ghi hình: vùng an toàn và vùng nguy hiểm
Ghi âm là loại chứng cứ dễ gây tranh cãi nhất, vì nó đụng đến quyền về bí mật đời tư, bí mật thư tín, điện thoại. Bảng dưới phân loại theo nguyên lý chung; khi không chắc, hỏi luật sư trước khi dùng.
| Tình huống | Mức rủi ro | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ghi âm cuộc nói chuyện mà chính bạn tham gia, về sự việc tranh chấp | Thấp | Thường được xem xét làm nguồn chứng cứ, cần trình bày xuất xứ và giữ file gốc |
| Quay video ở nơi công cộng, ghi lại sự việc xảy ra trước mắt | Thấp đến vừa | Không quay để bêu riếu rồi đăng lên mạng; chỉ dùng cho việc giải quyết tranh chấp |
| Camera an ninh của nhà mình, quay khu vực nhà mình | Thấp | Không chĩa thẳng vào trong nhà người khác |
| Ghi âm lén cuộc nói chuyện của người khác mà bạn không tham gia | Cao | Có thể xâm phạm bí mật đời tư; chứng cứ thu trái pháp luật có thể không được chấp nhận |
| Cài phần mềm vào điện thoại, tài khoản của người khác để đọc tin nhắn | Rất cao | Có thể vi phạm pháp luật nghiêm trọng, kể cả với vợ chồng, con cái đã thành niên |
| Đăng ghi âm, video lên mạng xã hội trước khi đưa cho cơ quan có thẩm quyền | Cao | Dễ dẫn tới tranh chấp về danh dự, uy tín, làm hỏng việc thương lượng |
Nguyên tắc dễ nhớ: bạn được ghi lại những gì mình trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến hợp pháp, để dùng cho việc bảo vệ quyền của mình qua kênh chính thức. Vượt ra ngoài đó thì rủi ro pháp lý quay ngược về phía bạn.
Vi bằng và các cách làm chứng cứ chắc hơn
Vi bằng do thừa phát lại lập. Thừa phát lại có thể lập vi bằng ghi nhận một sự kiện, hành vi có thật mà họ trực tiếp chứng kiến, như nội dung tin nhắn trên điện thoại, nội dung một trang mạng, hiện trạng một bức tường bị nứt, việc giao nhận tiền. Vi bằng là nguồn chứng cứ để toà xem xét, nhưng không thay thế văn bản công chứng, chứng thực. Dịch vụ này có thu phí theo thoả thuận.
Sao kê ngân hàng có xác nhận. Với tranh chấp tiền bạc, sao kê chuyển khoản do ngân hàng xác nhận đáng tin hơn nhiều so với ảnh chụp màn hình ứng dụng. Bạn có thể đề nghị ngân hàng cung cấp; phần tra soát giao dịch có hướng dẫn riêng ở trang AI Ngân Hàng.
Người làm chứng. Người chứng kiến sự việc có thể làm văn bản xác nhận hoặc được toà lấy lời khai. Ghi lại họ tên, địa chỉ của họ ngay từ đầu.
Biên bản có chữ ký các bên. Biên bản hiện trạng, biên bản làm việc, biên bản hoà giải có chữ ký của chính bên kia là chứng cứ mạnh, vì họ khó chối điều mình đã ký.
Đề nghị toà thu thập. Nếu chứng cứ nằm trong tay người khác, cơ quan, tổ chức mà bạn không tự lấy được, bạn có thể đề nghị toà yêu cầu cung cấp, kèm lý do vì sao mình không tự thu thập được.
Nên giữ gì cho từng loại tranh chấp thường gặp
Mỗi loại tranh chấp có vài loại chứng cứ cốt lõi. Bảng dưới là gợi ý theo các tình huống đời thường, ví dụ giả định; nhìn cột cuối để biết thứ người ta hay quên giữ.
| Tranh chấp | Chứng cứ nên giữ | Hay bị thiếu |
|---|---|---|
| Cho vay, mượn tiền | Giấy vay, sao kê chuyển khoản, tin nhắn bên vay thừa nhận nợ hoặc hẹn trả | Tin nhắn thừa nhận nợ bị xoá khi đổi điện thoại |
| Thuê trọ, tiền cọc | Hợp đồng thuê, biên nhận cọc, ảnh và video hiện trạng phòng lúc nhận và lúc trả | Video hiện trạng lúc nhận phòng, nên khó chứng minh hư hỏng có từ trước |
| Hàng xóm xây nhà gây nứt tường | Ảnh tường trước khi bên kia khởi công, ảnh vết nứt theo từng ngày, biên bản hiện trạng có xác nhận | Ảnh trước khi khởi công, nên bên kia nói vết nứt có từ lâu |
| Mua hàng qua mạng bị lỗi | Trang đơn hàng, tin nhắn với người bán, video mở hộp, ảnh lỗi | Video mở hộp liền mạch từ lúc còn nguyên niêm phong |
| Tiền công làm thuê không hợp đồng | Tin nhắn giao việc, chấm công tự ghi, chuyển khoản trả công các lần trước, người làm cùng | Ghi chép ngày làm, giờ làm theo từng ngày |
Thói quen tốt nhất là ghi nhận hiện trạng trước khi có chuyện: chụp phòng trọ ngày nhận, chụp tường nhà trước khi hàng xóm đào móng, giữ tin nhắn giao việc. Chứng cứ thu sau khi đã tranh chấp luôn yếu hơn chứng cứ có sẵn từ trước.
Khi nộp chứng cứ cho toà
Lập danh mục chứng cứ đánh số, ghi rõ tên tài liệu, bản chính hay bản sao, dùng để chứng minh điều gì. Với tin nhắn, ảnh chụp màn hình, in ra giấy theo thứ tự thời gian, kèm văn bản trình bày xuất xứ: thiết bị, tài khoản, thời điểm, người chụp. Với ghi âm, ghi hình, nộp file trên thiết bị lưu trữ cùng bản ghi lại nội dung bằng chữ, và chuẩn bị mang thiết bị gốc khi toà cần đối chiếu.
Chứng cứ nên được nộp đúng thời hạn toà ấn định. Giao nộp muộn mà không có lý do chính đáng có thể khiến chứng cứ không được chấp nhận. Chứng cứ của bạn cũng sẽ được công khai cho bên kia xem tại phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ; chuẩn bị tinh thần rằng họ sẽ phản bác, và giữ bản gốc an toàn để đối chiếu.
Nếu bên kia cho rằng ghi âm hay tin nhắn bị cắt ghép, toà có thể trưng cầu giám định. Lúc đó, thiết bị gốc và file gốc là thứ quyết định. Đây là lý do không nên đổi điện thoại, khôi phục cài đặt gốc hay xoá ứng dụng khi tranh chấp đang diễn ra.
AI và chứng cứ: được dùng để sắp xếp, cấm dùng để sửa
AI giúp được ở việc chép lại nội dung ghi âm thành chữ để bạn đọc nhanh, tóm tắt một đoạn chat dài thành dòng thời gian, lập bảng danh mục chứng cứ. Trước khi đưa vào công cụ AI công cộng, che tên, số điện thoại, số tài khoản; với ghi âm có giọng người khác, cân nhắc dùng công cụ chạy trên máy hoặc tự nghe chép tay. Bản chép do AI làm phải được nghe lại đối chiếu từng câu, vì nó hay nghe nhầm tiếng địa phương và số tiền.
Tuyệt đối không dùng AI để “làm nét” ảnh, lọc tiếng ồn, cắt đoạn thừa trên chính file sẽ nộp làm chứng cứ. Mọi chỉnh sửa, dù thiện ý, đều làm bên kia có cớ nói chứng cứ đã bị can thiệp. Nếu cần bản dễ nghe hơn để làm việc, tạo bản sao riêng và ghi rõ đó là bản sao đã xử lý; bản nộp vẫn là bản gốc. Ảnh, giọng nói do AI tạo giả mạo người khác là chuyện khác hẳn và có thể vi phạm pháp luật; trang AI Bảo Mật có bài về cách nhận biết. Khi chứng cứ của bạn bị nghi giả, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) về giám định trước khi tranh luận.
Câu hỏi thường gặp
Chụp màn hình tin nhắn Zalo, Messenger có được toà chấp nhận không?
Có thể được xem xét làm chứng cứ nếu kèm trình bày xuất xứ, chụp đủ ngữ cảnh và bạn còn giữ thiết bị, tài khoản gốc để đối chiếu. Bên kia có thể phản bác, khi đó toà có thể trưng cầu giám định hoặc xem xét cùng các chứng cứ khác.
Ghi âm cuộc gọi với người vay tiền có hợp pháp không?
Ghi âm cuộc gọi mà chính bạn là một bên tham gia, để bảo vệ quyền lợi của mình, thường được xem xét làm nguồn chứng cứ. Không phát tán ghi âm đó lên mạng. Khi nộp, kèm văn bản trình bày thời điểm, thiết bị ghi và nội dung chính.
Vi bằng có thay được hợp đồng công chứng không?
Không. Vi bằng chỉ ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại chứng kiến. Nó không xác nhận giao dịch hợp pháp và không thay thế công chứng, chứng thực. Mua bán nhà đất bằng vi bằng thay cho công chứng là rủi ro lớn.
Tin nhắn đã bị xoá có khôi phục làm chứng cứ được không?
Đôi khi khôi phục được từ bản sao lưu, từ thiết bị của người nhận, hoặc qua giám định kỹ thuật, nhưng không có gì chắc chắn. Cách an toàn nhất là không xoá ngay từ đầu và sao lưu khi có dấu hiệu tranh chấp.
Vợ chồng đọc tin nhắn của nhau để làm chứng cứ ly hôn có được không?
Vợ chồng vẫn có quyền riêng tư với thư tín, điện thoại của mình. Tự ý mở khoá, cài phần mềm theo dõi điện thoại của người kia có thể vi phạm pháp luật. Chuyện này nên hỏi luật sư trước khi làm, không tự xử.
Có nên đưa toàn bộ chứng cứ lên mạng để gây áp lực không?
Không nên. Đăng chứng cứ lên mạng có thể xâm phạm đời tư, danh dự của người khác, làm bạn trở thành bị đơn trong một tranh chấp mới, và làm khó thương lượng. Giữ chứng cứ để nộp cho cơ quan có thẩm quyền.