Thử việc là một thoả thuận có luật điều chỉnh, không phải khoảng thời gian chủ muốn trả bao nhiêu thì trả, kéo dài bao lâu thì kéo. Theo Bộ luật Lao động 2019, mỗi công việc chỉ được thử một lần, thời gian thử có mức trần theo loại công việc, lương thử việc có mức sàn, và khi hết hạn thì bên sử dụng lao động phải báo kết quả. Nắm bốn điểm này là bạn đã tránh được phần lớn những chuyện khó chịu hay gặp ở tháng đầu đi làm.
Bài dành cho người mới nhận việc, sinh viên vừa ra trường, người đổi nghề, và cả người đang thử việc mà thấy có gì đó không ổn. Các con số trong bài lấy theo Bộ luật Lao động 2019 ở mức nguyên lý; trước khi dựa vào chúng để đòi quyền lợi, bạn nên kiểm văn bản hiện hành vì luật và hướng dẫn có thể được sửa đổi.
Thử việc là gì về mặt pháp lý
Thử việc là việc hai bên thoả thuận cho người lao động làm thử một thời gian để cùng xem có hợp nhau không trước khi gắn bó lâu dài. Nội dung thử việc có thể ghi ngay trong hợp đồng lao động, hoặc hai bên ký một hợp đồng thử việc riêng. Cả hai cách đều hợp lệ, nhưng hệ quả khác nhau một chút ở phần bảo hiểm, nên bạn cần biết mình đang ở cách nào.
Có ba nguyên tắc nền. Thứ nhất, thử việc là chuyện thoả thuận: công ty đề nghị, bạn đồng ý thì mới có thử việc, không phải mặc nhiên. Thứ hai, với một công việc thì chỉ được thử một lần; công ty không được hết đợt này lại "thử thêm đợt nữa" cho cùng vị trí. Thứ ba, hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng thì không áp dụng thử việc.
Cũng nên phân biệt thử việc với học nghề, tập nghề. Học nghề, tập nghề là khi công ty tuyển người vào để đào tạo rồi mới làm việc cho mình, có quy định riêng về hợp đồng đào tạo và tiền công trong thời gian tập. Một số nơi gọi chung là "học việc" để trả rất thấp trong khi người đó thật ra đã làm đủ việc như nhân viên. Nếu bạn đã được giao việc thật, làm ra sản phẩm thật, theo giờ giấc như mọi người, thì gọi tên gì cũng nên đối chiếu với quy định về thử việc và hợp đồng lao động.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: thời gian thử việc vẫn là thời gian bạn làm việc thật. Bạn vẫn có quyền về giờ làm, giờ nghỉ, an toàn lao động, tiền làm thêm giờ nếu được yêu cầu làm thêm, giống như người đã ký chính thức.
Thời gian thử việc tối đa theo từng loại công việc
Bộ luật Lao động 2019 không cho thử việc vô hạn. Mức trần phụ thuộc tính chất và trình độ của công việc, không phụ thuộc chuyện công ty lớn hay nhỏ. Bảng dưới tóm theo cách hiểu phổ biến của bộ luật này; hãy kiểm văn bản hiện hành trước khi dùng để đòi quyền.
| Loại công việc | Thời gian thử việc tối đa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo luật doanh nghiệp | Không quá 180 ngày | Giám đốc điều hành được thuê |
| Công việc cần trình độ cao đẳng trở lên | Không quá 60 ngày | Kế toán, kỹ sư, chuyên viên |
| Công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | Không quá 30 ngày | Thợ điện có chứng chỉ, nhân viên văn thư |
| Các công việc khác | Không quá 6 ngày làm việc | Phụ bếp, bốc xếp, phục vụ quán |
Điểm đáng chú ý nằm ở dòng cuối. Rất nhiều quán ăn, cửa hàng, xưởng nhỏ đặt "thử việc hai tháng" cho người phục vụ hay lao động phổ thông, trong khi mức trần với nhóm này chỉ tính bằng ngày. Thời gian thử việc vượt mức trần không làm bạn mất quyền gì; ngược lại, phần vượt đó đáng lẽ phải được tính như thời gian làm việc chính thức.
Khi đọc thoả thuận, hãy hỏi thẳng: vị trí này công ty xếp vào loại công việc nào, cần trình độ gì. Câu trả lời quyết định mức trần áp dụng cho bạn.
Lương thử việc: mức sàn và những khoản đi kèm
Theo Bộ luật Lao động 2019, tiền lương trong thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của chính công việc đó. Mốc so sánh là lương của vị trí bạn sẽ làm khi chính thức, không phải một con số tuỳ ý. Ví dụ giả định: nếu lương chính thức của vị trí nhân viên kho ghi trong thoả thuận là mười triệu đồng một tháng, thì lương thử việc không được thấp hơn tám triệu rưỡi.
Vì vậy, thoả thuận thử việc nên ghi cả hai con số: lương khi thử việc và lương khi chính thức. Chỉ ghi một con số lương thử việc mà không ghi lương chính thức là chỗ dễ sinh tranh cãi sau này, vì không còn mốc để đối chiếu.
Kiểu "thử việc không lương" hay "thử việc một tuần, đạt mới tính tiền" không phù hợp với quy định về mức sàn nói trên. Đã làm việc thật thì có lương cho những ngày đã làm, kể cả khi sau đó hai bên không tiếp tục.
Các khoản khác như phụ cấp ăn trưa, xăng xe, điện thoại thường là thoả thuận riêng của từng nơi. Luật không bắt buộc công ty phải trả đủ mọi phụ cấp ngay từ khi thử việc, nhưng nếu đã ghi trong thoả thuận thì phải trả. Tiền làm thêm giờ thì khác: nếu bạn được yêu cầu làm thêm và đồng ý, phần đó tính theo quy định về làm thêm giờ như mọi người lao động khác.
Về bảo hiểm: nếu nội dung thử việc nằm trong hợp đồng lao động thì thời gian thử việc thường đã thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc; nếu ký hợp đồng thử việc riêng thì cách tính khác. Đây là chỗ nên hỏi phòng nhân sự cho rõ và kiểm với quy định bảo hiểm hiện hành.
Kết thúc thử việc: báo kết quả và quyền rút lui của hai bên
Hết thời gian thử việc, công ty phải báo kết quả. Nếu đạt yêu cầu, hai bên tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký, hoặc ký hợp đồng lao động nếu trước đó chỉ có hợp đồng thử việc riêng. Nếu không đạt, thoả thuận thử việc chấm dứt. Việc im lặng để bạn cứ thế đi làm tiếp sau khi hết hạn thử việc là tình huống nên hỏi lại ngay bằng tin nhắn hoặc thư có lưu.
Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có thể dừng. Bộ luật Lao động 2019 cho phép cả công ty lẫn người lao động chấm dứt thoả thuận thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Đây là quyền hai chiều: bạn thấy không hợp cũng có thể nghỉ, không cần chờ hết thời gian.
Dừng giữa chừng vẫn phải trả lương ngày đã làm. Quyền chấm dứt không báo trước không xoá nghĩa vụ trả công. Những ngày bạn đã làm phải được trả theo mức đã thoả thuận, cùng các khoản làm thêm giờ nếu có.
Không được dùng thử việc để quay vòng người. Một kiểu thường thấy là tuyển người, cho thử việc đủ hạn rồi báo "không đạt", sau đó tuyển người mới cho đúng vị trí đó. Mỗi trường hợp riêng lẻ thì khó chứng minh, nhưng việc cho cùng một người thử việc lần hai cho cùng công việc thì rõ ràng là không đúng quy định.
Những tình huống hay gặp khi đang thử việc
Dưới đây là các tình huống người mới đi làm hay kể lại. Mỗi dòng đi kèm nguyên tắc để bạn tự đối chiếu, sau đó kiểm văn bản hiện hành nếu cần dùng để đòi quyền lợi.
- Công ty đòi giữ bằng tốt nghiệp gốc hoặc căn cước gốc "để đảm bảo": bên sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Bạn có thể đưa bản sao có chứng thực.
- Công ty yêu cầu nộp tiền cọc, tiền "giữ chỗ" hay tiền đồng phục không hoàn lại trước khi đi làm: luật cấm buộc người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản để thực hiện hợp đồng lao động.
- Hết hạn thử việc nhưng không ai báo gì, bạn vẫn đi làm bình thường: hãy hỏi bằng văn bản về kết quả và hợp đồng chính thức; giữ lại câu hỏi và câu trả lời.
- Công ty đề nghị "gia hạn thử việc thêm một tháng": đây là thử việc lần hai cho cùng công việc. Bạn có quyền không đồng ý.
- Bị cho nghỉ vì "không đạt" nhưng không được trả lương những ngày đã làm: đây là khoản nợ lương, xử lý như mọi khoản lương chưa trả.
- Thử việc ở vị trí khác hẳn vị trí đã đăng tuyển: bạn có quyền hỏi lại và cân nhắc dừng, vì thử việc là thoả thuận cho một công việc cụ thể.
Phần lớn các tình huống trên giải quyết được bằng một cuộc trao đổi thẳng thắn, có lưu lại bằng chữ. Người quản lý ở cơ sở nhỏ nhiều khi không cố tình làm sai mà chỉ làm theo thói quen cũ.
Nhờ AI soát thoả thuận thử việc trước khi đồng ý
Chatbot giúp được việc đọc nhanh và liệt kê những điểm cần hỏi lại, nhưng không thay được việc bạn đối chiếu với văn bản luật. Cách làm gọn:
- Chụp hoặc chép nội dung thoả thuận thử việc, rồi xoá tên bạn, tên công ty, số căn cước, địa chỉ, số tài khoản. Thay bằng ký hiệu như Người lao động A, Công ty B.
- Dán vào chatbot kèm câu lệnh, ví dụ: "Đây là thoả thuận thử việc cho vị trí phụ bếp ở một quán ăn tại Việt Nam. Hãy liệt kê thời gian thử việc, lương thử việc, lương chính thức, giờ làm, và chỉ ra điểm nào cần đối chiếu với Bộ luật Lao động 2019. Ghi rõ điểm nào bạn không chắc."
- Hỏi tiếp: "Với loại công việc này, mức trần thời gian thử việc là bao nhiêu và căn cứ ở đâu?" Sau đó tự đối chiếu câu trả lời với bảng ở trên và văn bản gốc.
- Cảnh giác khi AI trích số điều cụ thể: chatbot hay lẫn giữa Bộ luật Lao động 2012 và bản 2019, hoặc bịa số điều nghe rất thật. Mọi số điều, con số phải được tra lại trên nguồn chính thức; trang AI Tra Cứu có hướng dẫn tra văn bản theo số hiệu.
- Dùng kết quả để soạn vài câu hỏi lịch sự gửi phòng nhân sự, không dùng để "bắt lỗi" công ty ngay buổi đầu.
Nếu bạn đang đứng trước một bản hợp đồng lao động chính thức chưa ký, phần đọc hợp đồng trước khi ký có bài riêng bên AI Việc Làm. Còn khi chuyện đã thành tranh chấp, chẳng hạn bị trả lương thấp hơn mức sàn mà công ty không chịu sửa, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để được xem cụ thể giấy tờ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc tối đa bao lâu theo luật hiện nay?
Theo Bộ luật Lao động 2019, thời gian thử việc có mức trần tuỳ loại công việc: dài nhất với người quản lý doanh nghiệp, ngắn hơn với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, trung cấp, và rất ngắn với công việc khác. Hãy kiểm văn bản hiện hành trước khi dùng.
Lương thử việc thấp nhất là bao nhiêu?
Bộ luật Lao động 2019 quy định lương thử việc ít nhất bằng 85% mức lương của chính công việc đó. Vì vậy thoả thuận nên ghi cả lương thử việc lẫn lương chính thức để có mốc đối chiếu khi cần.
Công ty có được cho thử việc hai lần không?
Không với cùng một công việc. Luật chỉ cho thử việc một lần cho một công việc. Đề nghị "gia hạn thử việc" cho cùng vị trí thực chất là thử việc lần hai, bạn có quyền không đồng ý và hỏi lại kết quả thử việc.
Đang thử việc mà muốn nghỉ thì có phải báo trước không?
Trong thời gian thử việc, cả hai bên đều có thể chấm dứt thoả thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Tuy vậy, báo sớm một chút và bàn giao gọn gàng vẫn là cách giữ quan hệ tốt, và bạn vẫn được trả lương những ngày đã làm.
Thử việc có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu nội dung thử việc ghi trong hợp đồng lao động thì thời gian đó thường thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc; nếu ký hợp đồng thử việc riêng thì cách tính khác. Hãy hỏi phòng nhân sự và kiểm quy định bảo hiểm hiện hành.
Công ty giữ bằng gốc của mình khi thử việc có đúng không?
Không đúng. Bên sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Bạn có thể đề nghị nộp bản sao có chứng thực và yêu cầu trả lại bản gốc đã nộp.