Làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động, có mức trần theo ngày, tháng, năm, và được trả cao hơn giờ làm bình thường; còn nghỉ phép năm là quyền có hưởng nguyên lương, không phải ân huệ của quản lý. Hai chuyện này gặp nhau ở cùng một tờ giấy là bảng chấm công, và cũng là nơi người lao động hay bị thiệt nhất vì ít ai tự tính lại.
Bài dành cho công nhân làm ca, nhân viên bán hàng, người làm văn phòng hay phải ở lại muộn. Các hệ số và số ngày trong bài theo Bộ luật Lao động 2019 ở mức nguyên lý; khi dùng để đối chiếu tiền lương thật, hãy kiểm văn bản hiện hành và quy chế lương của chính công ty.
Giờ làm bình thường là bao nhiêu
Theo Bộ luật Lao động 2019, thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày và không quá 48 giờ một tuần. Công ty được quyền chọn cách quy định theo ngày hoặc theo tuần, nhưng phải thông báo cho người lao động biết. Nếu tính theo tuần thì một ngày không quá 10 giờ. Nhà nước khuyến khích tuần làm việc 40 giờ, nhiều công ty văn phòng đã áp dụng, nhưng đó là khuyến khích chứ chưa phải bắt buộc chung.
Mỗi tuần, người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Trong ca làm từ 6 giờ trở lên, có thời gian nghỉ giữa giờ; ca đêm thì thời gian nghỉ giữa giờ dài hơn. Giờ làm việc ban đêm được tính từ 22 giờ tối hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, và có cách tính lương riêng.
Biết mốc giờ bình thường quan trọng vì mọi giờ vượt mốc đó, theo đúng cách công ty đã chọn, là giờ làm thêm. Ví dụ giả định: công ty quy định làm 8 giờ mỗi ngày từ thứ Hai tới thứ Bảy. Một nhân viên kho thường xuyên ở lại thêm một tiếng để kiểm hàng thì mỗi tuần đã có sáu giờ làm thêm, dù không ai gọi đó là "tăng ca".
Những việc như họp đầu ca bắt buộc, chờ bàn giao ca, thay đồng phục bảo hộ tại chỗ theo yêu cầu, đi công tác theo phân công thường là chỗ dễ tranh cãi có tính vào giờ làm hay không. Quy định chi tiết có trong văn bản hướng dẫn; khi thấy mình thường xuyên dành thời gian cho những việc này, bạn nên hỏi rõ cách công ty tính.
Làm thêm giờ: khi nào bắt buộc, khi nào được từ chối
Nguyên tắc là phải có sự đồng ý. Công ty muốn bạn làm thêm thì phải được bạn đồng ý. Nhiều nơi làm phiếu đăng ký tăng ca hoặc danh sách ký tên; đó là cách thể hiện sự đồng ý. Bạn có quyền không đăng ký mà không bị coi là vi phạm kỷ luật.
Có trần giờ làm thêm. Tổng giờ làm thêm bị giới hạn theo tỷ lệ so với giờ làm bình thường trong ngày, và theo tổng số giờ mỗi tháng, mỗi năm. Một số ngành như dệt may, da giày, điện tử, chế biến nông sản được làm thêm nhiều hơn trong năm nhưng vẫn có trần và phải thông báo cho cơ quan quản lý lao động. Con số cụ thể hãy kiểm trong văn bản hiện hành.
Một số trường hợp không được từ chối. Khi thực hiện lệnh động viên, huy động vì quốc phòng, an ninh, hoặc để bảo vệ tính mạng con người, tài sản trước thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, thảm hoạ, công ty được yêu cầu làm thêm mà người lao động không được từ chối, trừ khi việc đó đe doạ trực tiếp tính mạng, sức khoẻ của chính mình.
Nhóm được bảo vệ đặc biệt. Lao động nữ mang thai từ một tháng nhất định trở đi, hoặc đang nuôi con nhỏ, người chưa thành niên, người khuyết tật nặng có những giới hạn riêng về làm thêm giờ và làm đêm. Nếu bạn thuộc nhóm này, hãy kiểm quy định riêng trước khi đồng ý tăng ca.
Tiền làm thêm giờ tính thế nào
Tiền làm thêm giờ được tính theo đơn giá tiền lương hoặc tiền lương thực trả của công việc đang làm, nhân với hệ số tối thiểu tuỳ thời điểm làm thêm. Bảng dưới theo mức tối thiểu trong Bộ luật Lao động 2019; công ty có thể trả cao hơn, không được trả thấp hơn.
| Thời điểm làm thêm | Mức tối thiểu so với lương giờ bình thường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày thường | Ít nhất 150% | Phổ biến nhất ở xưởng, kho |
| Ngày nghỉ hằng tuần | Ít nhất 200% | Ví dụ làm Chủ nhật khi đó là ngày nghỉ tuần |
| Ngày nghỉ lễ, tết, ngày nghỉ có hưởng lương | Ít nhất 300% | Chưa kể tiền lương ngày lễ mà người lao động vẫn được hưởng |
| Làm việc vào ban đêm | Cộng thêm ít nhất 30% lương giờ bình thường | Nếu vừa làm đêm vừa làm thêm thì còn được cộng thêm một khoản nữa |
Ví dụ giả định: lương giờ bình thường của một công nhân quy ra là 30 nghìn đồng. Làm thêm 2 giờ ngày thường thì phần tiền làm thêm ít nhất là 2 nhân 30 nghìn nhân 150%, tức 90 nghìn. Nếu 2 giờ đó rơi vào ngày nghỉ tuần thì ít nhất 120 nghìn. Cách quy lương tháng ra lương giờ là chỗ mỗi công ty làm hơi khác nhau, thường dựa trên số ngày làm việc bình thường trong tháng theo quy chế; hãy hỏi phòng nhân sự cách tính đang áp dụng.
Một số nơi trả "tiền cơm tăng ca" cố định thay cho tiền làm thêm. Khoản hỗ trợ ăn uống là chuyện tốt, nhưng không thay được tiền làm thêm giờ tính theo hệ số.
Nghỉ phép năm: bao nhiêu ngày và nghỉ thế nào
Người lao động làm đủ 12 tháng cho một công ty được nghỉ hằng năm, hưởng nguyên lương theo hợp đồng. Với công việc trong điều kiện bình thường là 12 ngày làm việc; với công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, người chưa thành niên, người khuyết tật thì nhiều hơn. Cứ đủ 5 năm làm việc cho một công ty thì số ngày nghỉ hằng năm tăng thêm một ngày. Làm chưa đủ 12 tháng thì số ngày phép tính theo tỷ lệ số tháng đã làm.
Lịch nghỉ phép do công ty quy định sau khi tham khảo ý kiến người lao động và phải thông báo trước. Người lao động có thể thoả thuận với công ty để nghỉ thành nhiều lần, hoặc gộp phép của nhiều năm để nghỉ một lần, nhưng việc gộp có giới hạn số năm. Nhiều người làm xa quê dùng cách gộp này để về Tết dài ngày hơn.
Khi nghỉ phép, nếu đi bằng đường bộ, đường sắt, đường thuỷ mà số ngày đi đường cả đi lẫn về trên một mức nhất định thì từ ngày thứ ba trở đi được tính thêm thời gian đi đường. Chi tiết này ít người biết, hữu ích với người quê ở các tỉnh xa như Điện Biên, Cà Mau mà làm việc ở thành phố lớn.
Phép năm không phải là thứ quản lý "duyệt" hay "không duyệt" tuỳ thích. Công ty có quyền sắp xếp thời điểm nghỉ cho phù hợp sản xuất, nhưng không có quyền làm cho bạn không bao giờ được nghỉ. Nếu cả năm bạn xin nghỉ mà lần nào cũng bị từ chối, hãy ghi lại các lần xin và lời từ chối.
Phép chưa nghỉ có được trả tiền không
Theo Bộ luật Lao động 2019, khi người lao động thôi việc hoặc bị mất việc làm mà chưa nghỉ hết số ngày nghỉ hằng năm, công ty phải thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ. Đây là khoản hay bị quên nhất khi chốt quyền lợi lúc nghỉ việc, vì nó không hiện ra trên bảng lương tháng.
Còn trong lúc vẫn đang làm việc, luật không đặt ra nghĩa vụ chung là phải đổi phép thừa ra tiền mỗi cuối năm. Nhiều công ty có quy chế riêng: phép năm nay được chuyển sang quý một năm sau, hoặc quy ra tiền, hoặc hết hạn. Quy chế đó cần được công bố rõ ràng. Nếu quy chế ghi phép hết hạn nhưng thực tế công ty không bố trí cho bạn nghỉ, hãy đề nghị bằng văn bản được sắp xếp ngày nghỉ hoặc được giải quyết theo cách khác, trước khi phép "tự mất".
Ví dụ giả định: một nhân viên bán hàng làm được ba năm, năm nay mới nghỉ 4 trên 12 ngày phép thì xin nghỉ việc vào tháng Mười. Khi tính quyền lợi, cần tính số ngày phép của năm nay theo tỷ lệ số tháng đã làm, trừ đi 4 ngày đã nghỉ, phần còn lại được thanh toán bằng tiền lương. Hãy tự tính trước rồi so với bảng thanh toán công ty gửi.
Để tránh tranh cãi, hãy giữ bản chụp số ngày phép còn lại trên hệ thống chấm công nội bộ trước ngày nghỉ việc, vì sau đó tài khoản của bạn có thể bị khoá.
Nghỉ lễ, tết và nghỉ việc riêng có hưởng lương
Ngoài phép năm, người lao động còn được nghỉ nguyên lương vào các ngày lễ, tết và một số dịp việc riêng. Theo Bộ luật Lao động 2019 ở mức nguyên lý:
- Tết Dương lịch, Tết Âm lịch, ngày Chiến thắng 30 tháng 4, ngày Quốc tế lao động 1 tháng 5, Quốc khánh và Giỗ Tổ Hùng Vương đều là ngày nghỉ có hưởng lương; Tết Âm lịch và Quốc khánh nghỉ nhiều hơn một ngày.
- Lao động là người nước ngoài làm việc tại Việt Nam còn được nghỉ thêm ngày Tết cổ truyền dân tộc và ngày Quốc khánh của nước họ.
- Bản thân kết hôn, con đẻ hoặc con nuôi kết hôn, cha mẹ, vợ chồng, con chết: được nghỉ có hưởng lương một số ngày tuỳ trường hợp, chỉ cần báo cho công ty.
- Ông bà, anh chị em ruột chết, hoặc cha mẹ, anh chị em ruột kết hôn: được nghỉ không hưởng lương một ngày và phải báo cho công ty.
- Ngoài ra, hai bên có thể thoả thuận nghỉ không hưởng lương.
Một lỗi phổ biến khi hỏi chatbot: nhiều câu trả lời vẫn dùng số ngày nghỉ lễ theo luật cũ, trước khi Quốc khánh được tăng thêm ngày nghỉ. Nếu thấy AI liệt kê tổng số ngày lễ khác với lịch nghỉ thông báo năm nay của cơ quan nhà nước, hãy tin lịch chính thức.
Dùng AI đối chiếu bảng chấm công với tiền nhận được
Bảng chấm công dài hàng chục dòng, tự cộng tay dễ sai. Chatbot làm phần cộng trừ khá tốt nếu bạn đưa dữ liệu sạch và yêu cầu nó ghi công thức.
- Chép bảng chấm công của một tháng ra dạng cột: ngày, giờ vào, giờ ra, ghi chú ngày thường, ngày nghỉ tuần hay ngày lễ. Bỏ tên, mã nhân viên, tên công ty.
- Gửi kèm câu lệnh: "Giờ làm bình thường là 8 giờ mỗi ngày, nghỉ trưa 1 giờ không tính. Hãy tính số giờ làm thêm theo từng loại ngày, rồi nhân với lương giờ X theo hệ số tối thiểu của luật lao động Việt Nam hiện hành. Trình bày thành bảng và ghi rõ công thức."
- Đối chiếu kết quả với bảng lương: số giờ làm thêm công ty ghi có khớp không, hệ số áp dụng có đúng loại ngày không.
- Tự kiểm lại hai dòng bất kỳ bằng máy tính bỏ túi. Nếu hai dòng đó đúng thì nhiều khả năng cả bảng đúng; nếu sai thì yêu cầu AI tính lại và chỉ ra chỗ sai.
- Nếu thấy chênh lệch, dùng bảng này làm căn cứ hỏi phòng nhân sự, giọng hỏi để hiểu, không phải giọng buộc tội.
AI có thể nhầm hệ số làm thêm vào ngày lễ với tổng tiền ngày lễ, hoặc tính sai giờ đêm. Kết quả của nó là bản nháp để bạn soát, không phải căn cứ cuối cùng. Phía quản lý muốn xây quy chế chấm công, tính lương cho đúng thì có bài riêng bên AI Nhân Sự.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt tăng ca thì có được từ chối không?
Nguyên tắc là làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động, nên bạn có quyền từ chối. Ngoại lệ là các trường hợp khẩn cấp như thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, bảo vệ tính mạng con người, khi đó luật cho phép yêu cầu làm thêm.
Làm thêm giờ ngày Chủ nhật được trả bao nhiêu?
Nếu Chủ nhật là ngày nghỉ hằng tuần của bạn, tiền làm thêm ít nhất bằng 200% tiền lương giờ bình thường theo Bộ luật Lao động 2019. Nếu công ty chọn ngày nghỉ tuần khác, thì tính theo ngày nghỉ tuần mà công ty đã quy định.
Một năm được nghỉ phép bao nhiêu ngày?
Với công việc trong điều kiện bình thường, làm đủ 12 tháng thì được 12 ngày làm việc nghỉ phép năm hưởng nguyên lương; công việc nặng nhọc, độc hại hoặc đối tượng đặc biệt được nhiều hơn. Cứ đủ 5 năm làm cho một công ty thì thêm một ngày.
Nghỉ việc mà còn phép năm chưa nghỉ thì sao?
Khi thôi việc hoặc mất việc làm mà chưa nghỉ hết phép năm, công ty phải thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ. Hãy chụp lại số ngày phép còn lại trên hệ thống trước khi nghỉ để làm căn cứ.
Làm chưa đủ một năm có được nghỉ phép không?
Có. Người làm chưa đủ 12 tháng được nghỉ phép năm theo tỷ lệ tương ứng với số tháng đã làm việc. Thời điểm nghỉ do công ty sắp xếp sau khi tham khảo ý kiến người lao động.
Phép năm không nghỉ hết có bị mất không?
Luật không bắt công ty đổi phép thừa ra tiền mỗi năm khi bạn vẫn đang làm việc. Nhiều nơi có quy chế riêng cho phép chuyển sang năm sau hoặc quy ra tiền. Hãy đọc quy chế và đề nghị được sắp xếp nghỉ trước khi phép hết hạn.