Không ký giấy tờ không có nghĩa là không có hợp đồng lao động. Theo Bộ luật Lao động 2019, nếu bạn làm một công việc có trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của người thuê, thì đó là quan hệ lao động, dù hai bên gọi nó là gì hay chưa từng viết ra giấy. Việc không ký hợp đồng bằng văn bản đúng hạn phần lớn là lỗi của bên thuê, không làm bạn mất quyền về lương, giờ làm, nghỉ ngơi hay bảo hiểm.
Bài này dành cho người làm ở quán ăn, tiệm tóc, cửa hàng, xưởng gia đình, hộ kinh doanh, người giúp việc nhà, những nơi thoả thuận bằng một câu nói và một cái bắt tay. Vấn đề thật sự khi không có hợp đồng là chuyện chứng minh, nên phần lớn bài nói về cách giữ chứng cứ. Nội dung ở mức nguyên lý, hãy kiểm văn bản hiện hành.
Tên gọi không quyết định, nội dung mới quyết định
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa hợp đồng lao động là sự thoả thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Điều quan trọng hơn: nếu hai bên thoả thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì vẫn được coi là hợp đồng lao động.
Điều đó có nghĩa là những tờ giấy ghi "hợp đồng cộng tác viên", "hợp đồng khoán việc", "hợp đồng dịch vụ" không tự động đưa bạn ra khỏi luật lao động. Nếu thực tế bạn đi làm theo giờ do chủ quy định, nhận lương cố định hằng tháng, bị chấm công, mặc đồng phục, phải xin phép khi nghỉ, bị nhắc nhở khi làm sai, thì nhiều khả năng đó là quan hệ lao động.
Người sử dụng lao động cũng không nhất thiết phải là công ty. Hộ kinh doanh, hợp tác xã, cá nhân có thuê mướn người làm việc cho mình đều có thể là người sử dụng lao động. Chủ quán phở thuê ba người phục vụ cũng có những nghĩa vụ cơ bản như một doanh nghiệp, tuy quy mô và thủ tục khác.
Ngược lại, nếu bạn tự quyết định cách làm, giờ làm, tự lo dụng cụ, nhận việc theo từng sản phẩm hoàn chỉnh và có thể từ chối việc mà không bị xử lý gì, thì đó gần với hợp đồng dịch vụ theo luật dân sự hơn. Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và mỗi trường hợp cần xem cụ thể.
Khi nào được thoả thuận bằng lời nói
Nguyên tắc chung là hợp đồng lao động phải giao kết bằng văn bản, mỗi bên giữ một bản. Hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu theo quy định về giao dịch điện tử có giá trị như hợp đồng bằng văn bản; một số công ty đã dùng hợp đồng lao động điện tử ký trên ứng dụng.
Hai bên chỉ được giao kết bằng lời nói với hợp đồng có thời hạn dưới một tháng. Ngay cả với hợp đồng ngắn như vậy, luật vẫn buộc phải có văn bản trong một số trường hợp: thuê người giúp việc gia đình, thuê người chưa đủ 15 tuổi, hoặc giao kết với một nhóm người lao động thông qua người được uỷ quyền.
Vì vậy, nếu bạn đã làm việc ổn định nhiều tháng ở một nơi mà chưa từng được ký hợp đồng bằng văn bản, thì bên thuê đã không thực hiện đúng nghĩa vụ về hình thức hợp đồng. Lỗi đó không phải của bạn, và không làm mất đi quan hệ lao động đang tồn tại trên thực tế.
Riêng với người giúp việc gia đình, luật có chương riêng: hợp đồng phải bằng văn bản, có những quy định về thời giờ nghỉ, chỗ ở, bảo hiểm, và cấm những hành vi như ngược đãi, giữ giấy tờ tuỳ thân. Nếu bạn là người giúp việc ở nhà người khác, hãy đọc riêng phần quy định này.
Phân biệt hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ trên thực tế
Cơ quan giải quyết tranh chấp nhìn vào cách công việc được tổ chức trong thực tế. Bảng dưới gợi ý các dấu hiệu để bạn tự đối chiếu; không có dấu hiệu nào một mình quyết định tất cả.
| Dấu hiệu | Nghiêng về quan hệ lao động | Nghiêng về hợp đồng dịch vụ |
|---|---|---|
| Giờ giấc | Chủ quy định giờ vào, giờ ra, ca làm | Bạn tự chọn thời gian, chỉ cần giao đúng hạn |
| Cách trả tiền | Lương cố định theo tháng, ngày, giờ | Trả theo từng việc, từng sản phẩm hoàn chỉnh |
| Ai quản lý cách làm | Chủ giao việc chi tiết, kiểm tra, nhắc nhở, kỷ luật | Bạn tự quyết cách làm, bên thuê chỉ nghiệm thu kết quả |
| Công cụ, nơi làm | Dùng dụng cụ, máy móc, địa điểm của chủ | Tự lo dụng cụ, làm ở nơi mình chọn |
| Làm cho nơi khác | Khó hoặc bị cấm làm cho nơi khác cùng lúc | Nhận việc của nhiều khách cùng lúc |
| Nghỉ | Phải xin phép, bị trừ lương khi nghỉ | Không cần xin ai |
Ví dụ giả định: một thợ phụ ở tiệm sửa xe được trả lương tháng, làm từ bảy giờ sáng tới sáu giờ chiều, dùng dụng cụ của tiệm, nghỉ phải báo chủ. Dù chủ tiệm gọi là "phụ việc" và không ký giấy tờ gì, các dấu hiệu đều nghiêng hẳn về quan hệ lao động.
Giữ chứng cứ khi không có tờ hợp đồng
Khi không có hợp đồng, mỗi dấu vết nhỏ của quá trình làm việc đều có giá trị. Hãy gom dần từ bây giờ, đừng chờ đến lúc có chuyện:
- Tin nhắn tuyển dụng, tin nhắn hẹn ngày bắt đầu làm, tin nhắn thoả thuận mức lương.
- Tin nhắn trong nhóm chat của quán, xưởng: phân ca, giao việc, nhắc nhở, thông báo nghỉ lễ.
- Sao kê tài khoản nhận lương đều đặn hằng tháng, ghi chú chuyển khoản có chữ "lương".
- Ảnh chụp bạn mặc đồng phục, đeo thẻ, đứng quầy, làm việc tại chỗ; ảnh bảng phân ca dán tường.
- Bảng chấm công, sổ ghi giờ, ứng dụng chấm công trên điện thoại.
- Tên và cách liên lạc của đồng nghiệp, khách quen có thể xác nhận bạn làm ở đó.
- Giấy tờ chủ đưa: phiếu lương, biên nhận tạm ứng, giấy nghỉ phép viết tay.
Lưu một bản sao ngoài điện thoại, vì nhóm chat có thể bị xoá, bạn có thể bị mời ra khỏi nhóm. Khi đã nhiều chứng cứ, hãy lập một bảng thời gian đơn giản: tháng nào làm ở đâu, lương bao nhiêu, chứng cứ là gì.
Những quyền bạn vẫn có dù không ký giấy
Tiền lương và tiền làm thêm giờ. Lương không thấp hơn mức lương tối thiểu theo vùng hiện hành, và giờ làm thêm được trả theo hệ số luật định.
Giờ làm, giờ nghỉ, nghỉ lễ, nghỉ phép năm. Các mốc giờ làm bình thường, ngày nghỉ hằng tuần, lễ tết, phép năm áp dụng như với người có hợp đồng.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc. Nếu quan hệ lao động kéo dài từ một tháng trở lên, bạn thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024; việc bên thuê không đăng ký là vi phạm của họ.
An toàn lao động và tai nạn lao động. Bên thuê vẫn phải bảo đảm an toàn và có trách nhiệm khi bạn bị tai nạn trong lúc làm việc.
Quyền khi nghỉ việc hoặc bị cho nghỉ. Thời hạn báo trước, trợ cấp thôi việc nếu thuộc diện, tiền phép năm chưa nghỉ vẫn được xem xét như với quan hệ lao động có văn bản, miễn là chứng minh được quan hệ đó.
Không bị giữ giấy tờ, không phải nộp tiền cọc. Chủ cơ sở không được giữ bản chính căn cước, bằng cấp của bạn, cũng không được buộc bạn nộp tiền hay tài sản để bảo đảm việc đi làm. Ở các quán nhỏ, kiểu "giữ căn cước cho khỏi bỏ ngang" vẫn còn gặp; bạn có quyền đề nghị lấy lại.
Không bị phạt tiền thay cho kỷ luật. Trừ lương vì làm vỡ chén, đi trễ năm phút theo kiểu phạt tiền là hình thức bị luật lao động cấm. Thiệt hại thật sự về tài sản có cách xử lý riêng, theo thủ tục và có giới hạn.
Đề nghị ký hợp đồng mà không làm căng thẳng
Nhiều chủ cơ sở nhỏ không ký hợp đồng vì ngại thủ tục chứ không vì muốn quỵt. Một đề nghị nhẹ nhàng thường có tác dụng hơn một lời doạ kiện.
- Chọn lúc thuận tiện, nói thẳng rằng bạn muốn có hợp đồng để yên tâm làm lâu dài, đóng bảo hiểm cho cả hai bên đúng luật.
- Đề nghị một bản hợp đồng đơn giản: công việc, nơi làm, giờ làm, mức lương, ngày trả lương, ngày bắt đầu làm việc thật sự (không phải ngày ký).
- Nếu chủ đồng ý, kiểm kỹ ngày bắt đầu ghi trong hợp đồng; ghi lùi ngày bắt đầu là cách xoá mất thời gian bạn đã làm.
- Nếu chủ từ chối, gửi một tin nhắn tóm tắt cuộc nói chuyện và mức lương hiện tại. Tin nhắn đó cũng là chứng cứ.
- Khi quyền lợi bị xâm phạm nghiêm trọng, như nợ lương, bị tai nạn mà không ai lo, mới tính tới các bước nhờ công đoàn, cơ quan quản lý lao động hoặc hoà giải.
Có thể nhờ chatbot sắp các chứng cứ đã gom thành một bảng thời gian: "Đây là danh sách tin nhắn và giao dịch đã che tên, hãy sắp theo thứ tự thời gian và ghi mỗi dòng chứng minh điều gì: ngày bắt đầu làm, mức lương, giờ làm, sự quản lý của chủ." Hãy xoá tên quán, tên chủ, số tài khoản trước khi dán. AI không phán được bạn có thắng không; khi cần đánh giá chứng cứ cho một vụ cụ thể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Câu hỏi thường gặp
Không ký hợp đồng thì có phải là quan hệ lao động không?
Có thể có. Theo Bộ luật Lao động 2019, nếu bạn làm việc có trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê, thì đó là quan hệ lao động dù không ký giấy hay gọi bằng tên khác. Vấn đề là cần chứng minh được.
Hợp đồng miệng có giá trị không?
Hợp đồng lao động được giao kết bằng lời nói với thời hạn dưới một tháng, trừ một số trường hợp bắt buộc văn bản như người giúp việc gia đình. Làm lâu hơn mà không có văn bản thì bên thuê vi phạm về hình thức, nhưng quan hệ lao động vẫn tồn tại.
Hợp đồng cộng tác viên có phải đóng bảo hiểm không?
Tuỳ nội dung thực tế. Nếu công việc có lương cố định, giờ giấc do bên thuê quy định và chịu sự quản lý, thì dù gọi là cộng tác viên vẫn có thể là hợp đồng lao động và thuộc diện bảo hiểm bắt buộc khi đủ thời hạn.
Làm cho hộ kinh doanh có được hưởng quyền như làm công ty không?
Hộ kinh doanh thuê người làm việc cũng là người sử dụng lao động, nên các quyền cơ bản về lương, giờ làm, nghỉ ngơi, an toàn lao động và bảo hiểm vẫn áp dụng. Thủ tục ở cơ sở nhỏ có thể đơn giản hơn.
Cần giữ những chứng cứ gì khi đi làm không có hợp đồng?
Tin nhắn thoả thuận lương và giao việc, nhóm chat phân ca, sao kê nhận lương hằng tháng, ảnh đồng phục và nơi làm, bảng chấm công, thông tin đồng nghiệp có thể xác nhận. Lưu bản sao ngoài điện thoại.
Chủ ghi ngày bắt đầu hợp đồng muộn hơn ngày đi làm thật thì sao?
Ngày bắt đầu làm việc ảnh hưởng tới thâm niên, phép năm, bảo hiểm và trợ cấp. Hãy đề nghị ghi đúng ngày bắt đầu thật và giữ chứng cứ về ngày đó, như tin nhắn hẹn ngày đi làm đầu tiên hay sao kê lương tháng đầu.