Công ty chỉ được chấm dứt hợp đồng với người lao động theo một số con đường luật định, mỗi đường có căn cứ và thủ tục riêng; làm sai căn cứ hoặc sai thủ tục là trái luật, và người lao động có quyền đòi được nhận lại cùng các khoản bồi thường. Câu "mai em khỏi đi làm nữa" nói miệng, hay tờ đơn tự nguyện nghỉ việc do phòng nhân sự soạn sẵn đưa bạn ký, đều là những chỗ cần dừng lại suy nghĩ trước khi gật đầu.
Bài này giúp bạn nhận ra mình đang ở trường hợp nào và nên làm gì trong vài ngày đầu, lúc còn đủ bình tĩnh và giấy tờ còn đầy đủ. Bài không thay cho việc xem xét vụ việc cụ thể; căn cứ và thủ tục theo Bộ luật Lao động 2019 ở mức nguyên lý, hãy kiểm văn bản hiện hành trước khi hành động.
Ba con đường công ty có thể chấm dứt hợp đồng
Ngoài các trường hợp hợp đồng tự chấm dứt như hết hạn, hai bên thoả thuận, công ty muốn cho người lao động nghỉ thường đi theo một trong ba con đường dưới đây. Mỗi đường có điều kiện riêng.
| Con đường | Khi nào được dùng | Người lao động nhận gì |
|---|---|---|
| Đơn phương chấm dứt hợp đồng | Một số căn cứ luật liệt kê, ví dụ thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí đánh giá trong quy chế của công ty, ốm đau điều trị dài ngày theo mức luật quy định, tự ý bỏ việc nhiều ngày liên tục không lý do chính đáng | Phải được báo trước theo thời hạn luật định trừ một số trường hợp; trợ cấp thôi việc nếu thuộc diện |
| Cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế, sáp nhập, chia tách | Khi công ty thật sự tái cấu trúc mà không bố trí được việc làm | Trợ cấp mất việc làm, mỗi năm làm việc một tháng lương, có mức tối thiểu; công ty phải có phương án sử dụng lao động |
| Sa thải | Là hình thức kỷ luật nặng nhất, chỉ áp dụng với một số hành vi vi phạm luật liệt kê | Không có trợ cấp thôi việc; nhưng phải đúng căn cứ và thủ tục kỷ luật |
Từ bảng này có thể thấy: câu đầu tiên nên hỏi là "công ty cho em nghỉ theo căn cứ nào?". Một quyết định nghiêm túc phải ghi rõ căn cứ. Nếu câu trả lời là "công ty không cần em nữa" mà không gắn với con đường nào, đó là dấu hiệu đầu tiên của việc chấm dứt trái luật.
Cũng lưu ý, căn cứ "không hoàn thành công việc" chỉ dùng được khi công ty đã có quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc, ban hành sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động nếu có. Nhận xét chung chung kiểu "em làm chưa tốt" không đủ.
Sa thải: chỉ một số hành vi và phải đúng thủ tục
Sa thải không phải là từ chung để gọi mọi kiểu cho nghỉ. Theo Bộ luật Lao động 2019, sa thải chỉ áp dụng khi người lao động có một trong những hành vi luật liệt kê, ở mức nguyên lý gồm:
- Trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích, sử dụng ma tuý tại nơi làm việc.
- Tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của công ty; gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe doạ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về tài sản, lợi ích của công ty.
- Quấy rối tình dục tại nơi làm việc theo quy định trong nội quy lao động.
- Tái phạm trong thời gian đang chịu hình thức kỷ luật kéo dài thời hạn nâng lương hoặc cách chức mà chưa được xoá kỷ luật.
- Tự ý bỏ việc nhiều ngày cộng dồn trong một khoảng thời gian mà không có lý do chính đáng, theo số ngày luật quy định.
Về thủ tục, công ty phải chứng minh được lỗi của người lao động, phải có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động mà bạn là thành viên, bạn có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư, người khác bào chữa, và buổi xử lý kỷ luật phải lập thành biên bản. Việc xử lý kỷ luật còn có thời hiệu, tức là không thể lôi một lỗi rất cũ ra để sa thải bất cứ lúc nào.
Hành vi vi phạm phải được ghi trong nội quy lao động hoặc hợp đồng, hoặc luật có quy định. Công ty không được sa thải vì một lỗi mà nội quy không hề nhắc tới.
Những người công ty không được cho nghỉ
Lao động nữ mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động trong những giai đoạn này, trừ trường hợp công ty chấm dứt hoạt động, và cũng không được xử lý kỷ luật trong thời gian đó. Đây là nhóm được bảo vệ chặt nhất.
Người đang ốm đau, tai nạn đang điều trị theo chỉ định. Trong thời gian điều trị, điều dưỡng theo chỉ định của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng, trừ trường hợp luật cho phép với người điều trị quá dài ngày.
Người đang nghỉ phép, nghỉ việc riêng, nghỉ khác được công ty đồng ý. Lợi dụng lúc người lao động vắng mặt có phép để ra quyết định cho nghỉ là không đúng.
Người lao động là thành viên ban lãnh đạo tổ chức đại diện người lao động. Nhóm này có thêm cơ chế bảo vệ khi bị chấm dứt hợp đồng, nhằm tránh việc trù dập người đứng ra đại diện cho đồng nghiệp. Chi tiết hãy kiểm văn bản hiện hành.
Bị ép viết đơn "tự nguyện nghỉ việc"
Đây là tình huống phổ biến nhất mà ít người nhận ra hậu quả. Phòng nhân sự mời lên, nói khéo rằng công ty đang khó khăn, đề nghị bạn ký sẵn một lá đơn xin nghỉ việc, có khi hứa "công ty sẽ hỗ trợ thêm". Khi bạn ký, về mặt giấy tờ đó là bạn tự nghỉ hoặc hai bên thoả thuận chấm dứt. Công ty không còn phải chứng minh căn cứ nào, không phải trả trợ cấp mất việc làm, và bạn mất luôn quyền khiếu nại rằng mình bị cho nghỉ trái luật.
Bạn không có nghĩa vụ phải ký đơn tự nguyện khi mình không muốn nghỉ. Cách xử lý mềm mỏng: nói rằng bạn cần thời gian suy nghĩ, đề nghị công ty gửi đề xuất bằng văn bản, ghi rõ căn cứ chấm dứt và các khoản sẽ nhận. Nếu công ty thật sự cắt giảm vì lý do kinh tế, họ phải đi theo con đường cho thôi việc vì lý do kinh tế, với phương án sử dụng lao động và trợ cấp mất việc làm.
Thoả thuận chấm dứt không phải lúc nào cũng xấu. Có những đề nghị hợp lý, khoản hỗ trợ cao hơn mức luật, ngày nghỉ linh hoạt. Điểm mấu chốt là bạn ký khi đã hiểu mình đổi quyền gì lấy cái gì, và mọi lời hứa phải nằm trong văn bản. Lời hứa miệng "sẽ hỗ trợ thêm" mà không ghi ra giấy thì sau này rất khó đòi.
Nếu đã lỡ ký trong hoàn cảnh bị đe doạ, bị lừa dối, hãy ghi lại ngay hoàn cảnh lúc ký: ai có mặt, đã nói gì, có tin nhắn nào trước hoặc sau. Những chi tiết đó cần có khi trao đổi với luật sư.
Nếu công ty cho nghỉ trái luật thì người lao động được gì
Theo Bộ luật Lao động 2019, khi công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, công ty phải nhận người lao động trở lại làm việc theo hợp đồng đã giao kết, trả tiền lương và đóng bảo hiểm cho những ngày người lao động không được làm việc, cộng thêm một khoản bồi thường ít nhất bằng hai tháng tiền lương theo hợp đồng. Nếu vị trí cũ không còn, hai bên thương lượng sửa đổi hợp đồng.
Nếu người lao động không muốn quay lại, ngoài các khoản trên còn được nhận trợ cấp thôi việc. Nếu công ty không muốn nhận lại và người lao động đồng ý, hai bên thoả thuận thêm một khoản bồi thường. Trường hợp công ty vi phạm thời hạn báo trước thì còn phải trả khoản tương ứng với tiền lương những ngày không báo trước.
Những con số này nghe có vẻ lớn, nhưng chúng chỉ thành hiện thực khi bạn chứng minh được việc chấm dứt là trái luật, và đi đúng con đường giải quyết tranh chấp. Đó là lý do mọi bước ở phần sau đều xoay quanh giấy tờ và thời hạn.
Mức tính cụ thể cho từng trường hợp có thể khác nhau tuỳ loại hợp đồng và thời gian làm việc; hãy kiểm văn bản hiện hành và nhờ người có chuyên môn xem giấy tờ thật của mình.
Việc nên làm trong tuần đầu sau khi bị cho nghỉ
Tuần đầu là lúc dễ hành động theo cảm xúc nhất, cũng là lúc quyết định nhiều nhất cho kết quả sau này.
- Yêu cầu quyết định chấm dứt hợp đồng hoặc quyết định kỷ luật bằng văn bản, có ghi căn cứ. Nếu chỉ được báo miệng, gửi tin nhắn hoặc thư hỏi lại để có dấu vết bằng chữ.
- Không ký bất kỳ giấy tờ nào bạn chưa đọc kỹ, đặc biệt là đơn tự nguyện, biên bản thừa nhận lỗi, cam kết không khiếu nại.
- Lưu lại hợp đồng, phụ lục, bảng lương, đánh giá công việc, thư khen, tin nhắn giao việc, mọi thứ cho thấy quá trình làm việc của bạn trước khi tài khoản nội bộ bị khoá.
- Tự tính các khoản đang được hưởng: lương còn lại, phép năm chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc hoặc mất việc làm, kiểm luôn quá trình đóng bảo hiểm.
- Xem xét con đường giải quyết. Với tranh chấp về kỷ luật sa thải hay về việc đơn phương chấm dứt hợp đồng, luật cho phép khởi kiện ra toà án mà không bắt buộc qua hoà giải viên lao động trước, nhưng bạn vẫn có thể chọn hoà giải nếu thấy phù hợp.
- Ghi nhớ thời hiệu: quyền yêu cầu giải quyết tranh chấp lao động có hạn, tính từ ngày bạn biết quyền lợi bị xâm phạm. Đừng để trôi vì chờ công ty "xem xét lại".
Muốn dùng chatbot, bạn có thể chép phần nội dung quyết định chấm dứt, xoá tên người và tên công ty, rồi hỏi: "Quyết định này nêu căn cứ nào để chấm dứt hợp đồng? Theo Bộ luật Lao động 2019, căn cứ đó cần những điều kiện và thủ tục gì? Liệt kê câu hỏi cần làm rõ với công ty." AI giúp bạn hiểu và chuẩn bị câu hỏi, nhưng không thể phán bạn thắng hay thua. Trước khi khởi kiện, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để có người xem giấy tờ cụ thể. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý ở tỉnh mình.
Câu hỏi thường gặp
Công ty báo miệng cho nghỉ việc có hợp lệ không?
Việc chấm dứt hợp đồng do công ty đơn phương thực hiện cần đúng căn cứ, thủ tục và thường có thời hạn báo trước. Hãy yêu cầu quyết định bằng văn bản ghi rõ căn cứ; nếu chỉ được báo miệng, nhắn tin hoặc gửi thư hỏi lại để có dấu vết bằng chữ.
Sa thải khác cho thôi việc thế nào?
Sa thải là hình thức kỷ luật nặng nhất, chỉ áp dụng với một số hành vi luật liệt kê và phải qua thủ tục xử lý kỷ luật, không có trợ cấp thôi việc. Cho thôi việc vì lý do kinh tế hay đơn phương chấm dứt có căn cứ thì người lao động vẫn có trợ cấp nếu thuộc diện.
Đang mang thai có bị công ty cho nghỉ việc được không?
Công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng với lao động nữ đang mang thai, nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, trừ trường hợp công ty chấm dứt hoạt động, và cũng không được xử lý kỷ luật trong thời gian đó.
Có nên ký đơn tự nguyện nghỉ việc khi công ty đề nghị không?
Chỉ ký khi bạn thật sự muốn nghỉ và đã hiểu mình nhận được gì. Đơn tự nguyện làm mất quyền khiếu nại về việc bị cho nghỉ trái luật và có thể mất trợ cấp mất việc làm. Mọi lời hứa hỗ trợ phải được ghi vào văn bản.
Bị cho nghỉ trái luật có được quay lại làm không?
Có. Theo Bộ luật Lao động 2019, công ty phải nhận lại người lao động, trả lương và đóng bảo hiểm cho những ngày không được làm việc, cộng thêm khoản bồi thường. Nếu không muốn quay lại, người lao động được nhận thêm trợ cấp theo quy định.
Tranh chấp về sa thải có phải hoà giải trước không?
Luật cho phép khởi kiện thẳng ra toà án với tranh chấp về kỷ luật sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng, không bắt buộc qua hoà giải viên lao động. Bạn vẫn có thể chọn hoà giải nếu thấy phù hợp. Hãy chú ý thời hiệu.