Phần lớn người chạy xe, giao hàng qua ứng dụng và người làm tự do nhận dự án không ký hợp đồng lao động, mà ký hợp đồng hợp tác hoặc hợp đồng dịch vụ, nên nhiều quyền của người lao động như lương tối thiểu, phép năm, bảo hiểm xã hội bắt buộc không tự động áp dụng. Điều đó không có nghĩa là bạn không có quyền gì: bạn có quyền theo chính hợp đồng đã bấm đồng ý, theo luật dân sự, và có những lựa chọn bảo hiểm tự lo mà nhiều người chưa biết.
Quy định cho nhóm làm việc qua nền tảng số đang được cơ quan nhà nước tiếp tục nghiên cứu và có thể thay đổi. Bài này giải thích nguyên lý ổn định nhất hiện nay, để bạn biết mình đang đứng ở đâu; mọi chi tiết cụ thể hãy kiểm văn bản hiện hành và điều khoản mới nhất của ứng dụng bạn dùng.
Hợp đồng bạn đã bấm đồng ý là gì
Khi đăng ký làm tài xế hay người giao hàng trên ứng dụng, bạn thường phải đồng ý với một bộ điều khoản dài, trong đó nền tảng tự mô tả mình là bên trung gian kết nối, còn bạn là đối tác cung cấp dịch vụ, không phải nhân viên. Về hình thức, đó là hợp đồng hợp tác hoặc hợp đồng dịch vụ chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự, không phải hợp đồng lao động.
Trên thế giới, cách xếp loại này đang bị tranh luận nhiều, vì thực tế nền tảng quyết định giá cước, phân chuyến, chấm điểm, và có thể khoá tài khoản. Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động 2019, tên gọi không quyết định nếu nội dung thể hiện việc làm có trả công và sự quản lý, điều hành, giám sát. Tuy vậy, áp nguyên tắc đó vào từng trường hợp làm việc qua ứng dụng là chuyện phức tạp, hiện chưa có hướng xử lý riêng ổn định; bạn không nên mặc định mình là người lao động có đủ quyền theo luật lao động.
Người làm tự do nhận dự án, như thiết kế, dịch thuật, viết nội dung, lập trình, thường ở tình trạng rõ hơn: bạn tự quyết cách làm, nhận việc của nhiều khách, giao sản phẩm hoàn chỉnh. Đó là hợp đồng dịch vụ, và quyền của bạn nằm chủ yếu trong chính bản hợp đồng với từng khách.
Hệ quả chung của cả hai nhóm: phần bảo vệ mà người làm công ăn lương nhận được từ luật, bạn phải tự lo bằng hợp đồng cẩn thận, bảo hiểm tự nguyện và khoản dự phòng của riêng mình.
Ba vị trí khác nhau: nhân viên, người làm qua nền tảng, người làm tự do
Bảng so sánh dưới đây ở mức nguyên lý, giúp bạn thấy những khoảng trống cần tự lấp.
| Vấn đề | Nhân viên có hợp đồng lao động | Người làm qua nền tảng | Người làm tự do theo dự án |
|---|---|---|---|
| Văn bản chính | Hợp đồng lao động | Điều khoản sử dụng, hợp đồng hợp tác | Hợp đồng dịch vụ với từng khách |
| Thu nhập tối thiểu | Không thấp hơn lương tối thiểu vùng | Theo cước và chính sách của nền tảng | Theo giá thoả thuận từng việc |
| Bảo hiểm xã hội | Bắt buộc, công ty đóng phần lớn | Thường tự tham gia tự nguyện | Thường tự tham gia tự nguyện |
| Nghỉ ốm, nghỉ phép có lương | Có theo luật | Không có, nghỉ là không có thu nhập | Không có |
| Khi bị chấm dứt | Căn cứ, thủ tục, trợ cấp theo luật lao động | Theo điều khoản khoá tài khoản của nền tảng | Theo điều khoản huỷ hợp đồng |
| Tranh chấp | Hoà giải lao động, toà lao động | Khiếu nại nền tảng, tranh chấp dân sự | Thương lượng, tranh chấp dân sự |
Nhìn vào cột giữa và cột phải, bạn sẽ thấy vì sao đọc kỹ điều khoản và tự lo bảo hiểm quan trọng hơn với nhóm này so với người đi làm công ty.
Cũng có người đứng ở hai vị trí cùng lúc: ban ngày là nhân viên có hợp đồng ở một công ty, buổi tối chạy thêm giao hàng. Khi đó, quyền theo luật lao động chỉ gắn với công việc ban ngày; tai nạn xảy ra lúc chạy đơn buổi tối không được tính là tai nạn lao động của công ty ban ngày. Biết rõ ranh giới này giúp bạn quyết định có cần mua thêm bảo hiểm tai nạn cho giờ chạy thêm hay không.
Nhờ AI đọc điều khoản của ứng dụng
Chép đúng phần cần đọc. Điều khoản sử dụng thường rất dài. Bạn có thể chép từng phần như phí dịch vụ, tạm khoá và chấm dứt tài khoản, bảo hiểm trong chuyến, giải quyết tranh chấp, rồi dán từng phần vào chatbot. Đây là văn bản công khai nên không cần che, nhưng tuyệt đối không dán ảnh chụp tài khoản có họ tên, số điện thoại, biển số xe của bạn.
Câu lệnh mẫu. "Đây là phần điều khoản về tạm khoá tài khoản đối tác của một ứng dụng giao hàng tại Việt Nam. Hãy giải thích bằng lời dễ hiểu: những lý do nào bị khoá, có được báo trước không, có được giải trình không, tiền trong ví đối tác được xử lý ra sao. Liệt kê những điểm bất lợi cho đối tác và những chỗ điều khoản viết mơ hồ."
Hỏi về thay đổi điều khoản. Hỏi thêm: "Điều khoản này cho phép nền tảng thay đổi phí và chính sách như thế nào, có phải thông báo trước không?" Phần này quyết định thu nhập của bạn có thể bị thay đổi nhanh đến mức nào.
Biết giới hạn của câu trả lời. AI tóm tắt văn bản tốt, nhưng có thể diễn giải sai câu chữ pháp lý hoặc bỏ sót chi tiết. Với điểm quan trọng, đọc lại đúng câu gốc trong điều khoản. AI cũng không biết điều khoản đã được cập nhật hôm qua; hãy dán bản mới nhất.
Bị khoá tài khoản hoặc bị giữ tiền: làm gì
Bị khoá tài khoản là nỗi lo lớn nhất của người làm qua nền tảng, vì nó tương đương mất việc ngay lập tức. Các bước dưới đây giúp bạn có cơ hội tốt nhất:
- Bình tĩnh đọc thông báo khoá: lý do được nêu là gì, khoá tạm hay vĩnh viễn, có kênh giải trình không.
- Ngay lập tức chụp lại lịch sử chuyến, thu nhập, đánh giá, số dư ví đối tác, vì sau khi khoá bạn có thể mất quyền xem.
- Gửi giải trình qua kênh chính thức của nền tảng, trình bày ngắn gọn, đúng sự việc, kèm bằng chứng như ảnh, tin nhắn với khách. Giữ mã yêu cầu hỗ trợ.
- Đối chiếu với điều khoản: nền tảng có làm đúng quy trình họ tự đặt ra không, số dư của bạn được xử lý theo điều khoản nào.
- Nếu số tiền bị giữ đáng kể và nền tảng không phản hồi hợp lý, đây là tranh chấp dân sự; có thể thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện. Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) trước khi quyết định đi tiếp.
Nếu bị khoá vì nghi gian lận do người khác dùng tài khoản của bạn, hoặc do tài khoản bị chiếm, hãy báo ngay cho nền tảng và đổi mật khẩu; phần bảo vệ tài khoản trước kẻ gian có bài riêng bên AI Bảo Mật.
Tự lo bảo hiểm: những lựa chọn đang có
Không có công ty đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bạn có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Loại này chủ yếu hướng tới lương hưu và tử tuất, bạn tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung cho phép và cách đóng theo tháng, quý hay năm. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã bổ sung một số quyền lợi cho người tham gia tự nguyện so với trước, ví dụ hỗ trợ khi sinh con; chi tiết hãy kiểm văn bản hiện hành.
Bảo hiểm y tế có thể tham gia theo hộ gia đình tại nơi cư trú. Với người chạy xe ngoài đường cả ngày, thẻ bảo hiểm y tế là thứ đầu tiên nên có.
Rủi ro tai nạn là chỗ yếu nhất. Một số nền tảng có bảo hiểm tai nạn cho đối tác trong lúc đang thực hiện chuyến; hãy đọc kỹ phạm vi: chỉ trong chuyến hay cả lúc chờ chuyến, mức chi trả, thủ tục yêu cầu. Ngoài ra, bạn có thể tự mua bảo hiểm tai nạn cá nhân của doanh nghiệp bảo hiểm; đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi mua.
Ví dụ giả định: một người giao hàng ở Hải Phòng chạy toàn thời gian bị ngã xe khi đang chờ đơn. Nếu bảo hiểm của nền tảng chỉ áp dụng khi đang thực hiện đơn, khoản điều trị và những ngày không chạy được rơi hoàn toàn vào túi người đó. Có thẻ bảo hiểm y tế và một gói tai nạn cá nhân thì gánh nặng nhẹ đi nhiều.
Người làm tự do: hợp đồng dịch vụ và thuế
Luôn có văn bản, kể cả với khách quen. Một hợp đồng ngắn hoặc chuỗi thư điện tử ghi rõ phạm vi công việc, thời hạn giao, số lần sửa, giá, lịch thanh toán, cách nghiệm thu. Phần lớn tranh chấp của người làm tự do bắt đầu từ chữ "sửa thêm chút nữa" không có giới hạn.
Đặt cọc và thanh toán theo mốc. Với dự án dài, chia thanh toán theo từng mốc nghiệm thu thay vì nhận hết ở cuối. Nếu khách chậm trả, thư nhắc nhở có trích điều khoản thanh toán là bước đầu tiên.
Quyền với sản phẩm. Với sản phẩm sáng tạo như thiết kế, bài viết, phần mềm, hợp đồng nên ghi rõ ai giữ quyền tác giả, quyền sử dụng sau khi thanh toán. Không ghi gì thì dễ tranh cãi khi khách dùng lại sản phẩm vào việc khác.
Thuế. Thu nhập từ làm tự do và từ chạy xe qua nền tảng đều phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định. Bên trả tiền có thể khấu trừ thuế thu nhập cá nhân trước khi trả; với hoạt động trên nền tảng số, quy định về việc nền tảng khấu trừ, khai thay cho người bán, người cung cấp dịch vụ đã có những thay đổi gần đây. Hãy giữ chứng từ khấu trừ và kiểm với cơ quan thuế nơi cư trú về việc có cần tự quyết toán hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tài xế công nghệ có phải là người lao động theo luật không?
Phần lớn tài xế ký hợp đồng hợp tác hoặc đồng ý điều khoản sử dụng, nền tảng coi họ là đối tác chứ không phải nhân viên. Việc xếp loại này đang được tranh luận và quy định có thể thay đổi; hiện bạn không nên mặc định mình có đủ quyền theo luật lao động.
Bị ứng dụng khoá tài khoản thì có khiếu nại được không?
Có thể khiếu nại qua kênh chính thức của nền tảng, kèm bằng chứng và đối chiếu với điều khoản khoá tài khoản. Nếu tiền bị giữ đáng kể mà không được giải quyết hợp lý, đó là tranh chấp dân sự có thể thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện.
Làm tự do có đóng được bảo hiểm xã hội không?
Có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung cho phép, chủ yếu hướng tới lương hưu và tử tuất. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 bổ sung thêm một số quyền lợi; hãy kiểm chi tiết hiện hành.
Chạy xe qua ứng dụng có phải đóng thuế không?
Thu nhập từ hoạt động này phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định. Quy định về việc nền tảng khấu trừ, khai thay thuế cho người cung cấp dịch vụ đã có thay đổi gần đây; hãy giữ chứng từ và hỏi cơ quan thuế nơi cư trú.
Người làm tự do nên ghi gì trong hợp đồng với khách?
Phạm vi công việc, thời hạn giao, số lần sửa, giá và lịch thanh toán theo mốc, cách nghiệm thu, quyền với sản phẩm sau khi thanh toán, và cách xử lý khi một bên huỷ giữa chừng. Chuỗi thư điện tử thống nhất các điểm này cũng có giá trị.
Bảo hiểm tai nạn của nền tảng có đủ không?
Thường chỉ áp dụng trong lúc đang thực hiện chuyến hoặc đơn hàng, với mức chi trả và thủ tục riêng. Hãy đọc kỹ phạm vi, và cân nhắc thêm bảo hiểm y tế cùng bảo hiểm tai nạn cá nhân để che phần còn thiếu.